Οι αξέχαστες πρεσβυτέρες, οι παπαδιές της Κω, όπως τις γνώρισα
Αφιέρωμα Ξανθίππη Αγρέλλη -Κως 4/5/2026-
Μετά την εκδημία εις Κύριον, της αξιοσέβαστης πρεσβυτέρας Φωτεινής Παπαθωμά, ανέσυρα από το πηγάδι της μνήμης μου, τις παπαδιές, που είχα την ευλογία, σαν παπαδοκόρη να τις γνωρίσω. Γνώρισα πολύ καλά, την πρεσβυτέρα Φωτεινή Παπαθωμά, σύζυγο του παπά Γιώργη, Ιεροδιδάσκαλου και συγχρόνως πρεσβυτέρου, από την Αντιμάχεια της Κω. Μέλος της μεγάλης αρχοντικής οικογένειας Παπαθωμά, με συγγενείς, ιερείς και ψάλτες. Η αείμνηστη πρεσβυτέρα Φωτεινή, ερχόταν τακτικά στο σπίτι του μακαριστού, παπά Δημήτρη. Όμως πέρα από αυτή την οικογενειακή φιλία, η πρεσβυτέρα Φωτεινή- Κασιώτη, από το Ασφενδιού, μια αξιοπρεπείς μητέρα, τεσσάρων αξιόλογων παιδιών, ήταν και άριστη καθηγήτρια οικοκυρικής. Τον παλιό καλό καιρό, που μόλις πρόλαβα, το μάθημα των οικοκυρικών, στα Σχολεία και στα Γυμνάσια- Λύκεια, η πρεσβυτέρα Φωτεινή Κασιώτη – Παπαθωμά, δίδασκε τα πάντα. Μέχρι και στα χωριά πήγαινε, για να δώσει τα προγραμματισμένα, μαθήματα οικοκυρικής, μέσα από την Εθνική Πρόνοια. Εγώ είχα τη χαρά, να μάθω να φτιάχνω, διάφορα εργόχειρα, ζωγραφική, χαλκογραφία , κέντημα, πλέξιμο και ράψιμο, κοντά της. Μαζί με άλλες κοπέλες, πηγαίναμε στην Πνευματική Εστία, τότε που ο μακαριστός, Μητροπολίτης Ναθαναήλ Α’ ο Δίκαιος, μαζί με τον τότε Αρχιμανδρίτη Αμβρόσιο και νυν Επίσκοπο Κάσου -Καρπάθου, είχαν οργανώσει δωρεάν μαθήματα οικοκυρικής. Παράλληλα η ακούραστη πρεσβυτέρα Φωτεινή δίδασκε, μαγειρική, ζαχαροπλαστική, με διάφορα γλυκά κουταλιού, και παρασκευή της σπιτικής, σάλτσας ντομάτας. Ανεξάντλητες και πολύ χρήσιμες, οι γνώσεις της αείμνηστης πρεσβυτέρας Φωτεινής, που φρόντιζε με υπομονή και μεράκι, να τις μεταδώσει στις μέλλουσες νοικοκυρές. Παράλληλα δίδασκε, οικιακή οικονομία και βρεφοκομία. Ο ήρεμος χαρακτήρας, της πρεσβυτέρας Φωτεινής και η μητρική αγάπη της, σε όλα τα παιδιά που δίδαξε, ήταν μοναδικά. Αυτές οι γραμμές, ελαχίστη ευγνωμοσύνη, σε ό, τι χρήσιμο μας μετέδωσε, από τις πλούσιες γνώσεις της. Ωστόσο είχα την τύχη, να γνωρίσω και άλλες άξιες πρεσβυτέρες, που κόσμησαν τους κόλπους της Εκκλησίας και τίμησαν, τους ιερείς που συντρόφευαν όλη τους τη ζωή και τους χάρισαν, την ευλογία των παιδιών και της οικογένειας. Η πρεσβυτέρα Ζαφείρα, του μακαριστού, παπά Κωνσταντή Πίκουλα, για πολλά χρόνια εφημέριου και στυλοβάτη, του Αγίου Παύλου, μια πολύτεκνη, αξιοθαύμαστη μητέρα. Η αείμνηστη πρεσβύτερα Κυδωνιά, του μακαριστού, παπά Μανώλη Γρηγοριάδη, που πρόσφερε για χρόνια, στον Άγιο Νικόλαο. Η πρεσβυτέρα Χριστίνα, του μακαριστού παπά Γιάννη του Καματερού, αξέχαστου γραμματέα, της Ιεράς Μητροπόλεως και εφημέριου του Αγίου Νικολάου. Άξια μητέρα, που ευτύχησε να δει τον γιο της Κωνσταντίνο, Ιερέα, και τον άλλο γιο, τον Ηλία, Πολιτικό Μηχανικό και Βουλευτή. Η επίσης άξια πρεσβυτέρα Μαρία, και καλή οικογενειάρχης, του μακαριστού παπά Γιώργη του Μυλωνά, εφημέριου του Αγίου Παύλου. Η πρεσβυτέρα Θέμις, του αδελφού του, του παπά Βαγγέλη Μυλωνά, που υπηρέτησε στην Αγία Τριάδα της Αντιμάχειας. Υπήρξε όχι μόνο παπαδιά, αλλά και αγρότισσα, υποδειγματική σύζυγος και μητέρα. Και τα δύο αδέλφια, ήταν γιοι, του μακαριστού παπά Νικόλα Μυλωνά. Αλησμόνητη και η πρεσβυτέρα, Ελβίρα ή Λιβίρα, του μακαριστού παπά Θεοδόση Στεφαδούρου, που υπηρέτησε για σαράντα περίπου χρόνια, στην Παναγία του Αμανιού και στον Άγιο Γεώργιο στο χωριό Πυλί. Η εν ζωή, πρεσβυτέρα Δομνίκη- (Δόμνα), του μακαριστού και καλλικέλαδου, παπά Χρήστου Τσουκνιά, που υπηρέτησε με ιδιαίτερο ζήλο, για πάνω από 35 χρόνια, στον Ιερό Ναό Αγίων Πάντων, στο Παραδείσι. Ευλογημένη μητέρα, που ευτύχισε να δει τον γιο της, Αναστάσιο Τσουκνιά ιερέα. Η πρεσβυτέρα Σταματία, του παπά Κώστα του Ζουμπουλίκου, στο ορεινό Ασφενδιού, όπου υπηρέτησε για τριάντα χρόνια, ο μακαριστός ιερέας, στον Ιερό Ναό Ασωμάτων Ασφενδιού. Η πρεσβυτέρα Ορθοδοξία, του μακαριστού παπά Ευσταθίου, εφημέριου στον Ιερό Ναό Αγίας Παρασκευής. Καθώς επίσης και η πρεσβυτέρα Χριστίνα, του μακαριστού παπά Γιώργη του Σκανδαλίδη, άξια μητέρα του γνωστού πολιτικού Βουλευτή Κώστα. Επίσης η πρεσβυτέρα Καλλιόπη, του μακαριστού παπά Χαράλαμπου Σαράγια, εφημέριου στον Ευαγγελισμό της Παναγίας, στο παραλιακό χωριό Μαστιχάρι. Καθώς και η δραστήρια πρεσβυτέρα Διονυσία, του παπά Νικόλα Γρύλλη, που έφυγε πρόωρα από κοντά μας. Πρόωρα έφυγε επίσης, η πρεσβυτέρα Δήμητρα, του παπά Μανώλη Καρπάθιου. Καθώς και η πρεσβύτερα Κατερίνα, του μακαριστού πάπα Γιώργη του Σαρρή, η οποία έφυγε πολύ νέα και του άφησε να μεγαλώσει ορφανά, τέσσερα αξιόλογα παιδιά. Επίσης αξέχαστη είναι και η πρεσβυτέρα Άννα, του μακαριστού παπά Ζαχαρία Διακοπαναγιώτη, εφημέριου για πολλά χρόνια, στον Ιερό Ναό της Αγίας Παρασκευής. Αγωνίστρια δασκάλα, της μεταπολεμικής εποχής που έφυγε νωρίς, και η αείμνηστη, πρεσβυτέρα, Χρυσή Φωτίου, του μακαριστού παπά Δημήτρη Γρύλλη, εφημέριου τελευταία, στον Ιερό Ναό της Παναγίας της Φανερωμένης, αφού διακόνησε για 20 περίπου χρόνια και στον Ιερό Ναό Ασωμάτων Ασφενδιού.
Η πολύ δραστήρια πρεσβυτέρα Διονυσία (αγαθοεργός αδελφότητα, χριστιανικό βιβλιοπωλείο) του παπά Σταμάτη Τογρού που υπηρέτησε για χρόνια αρχικά στις Χαϊχούτες, έπειτα στο Λαγούδι και τελευταία στον Άγιο Νικόλαο στο Πυλί.
Επίσης η πρεσβύτερα Κοντυλένια -(Ελένη), του μακαριστού παπά Στεφανή Διακοπαναγιώτη, από την Αντιμάχεια, όπου υπηρέτησε ακούραστα την Εκκλησία, της Παναγίας στο Αμανιού και της Κοιμήσεως της Παναγίας στην Αντιμάχεια, για πάρα πολλά χρόνια. Η αξιόλογη πρεσβύτερα, του αείμνηστου παπά Στεφανή και πολύτεκνη μητέρα, ευτύχησε να έχει, τα τρία από τα πέντε παιδιά της ιερωμένους, άξιους συνεχιστές του ιερέα και πατέρα τους. Τον Μητροπολίτη Ναθαναήλ Β,’ τον παπά Γιάννη και τον μακαριστό παπά Σταύρο. Ωστόσο, υπήρξαν και πολλές άλλες σημαντικές και αξιομνημόνευτες πρεσβυτέρες, κυρίως στα χωριά, μας που δεν τις γνώρισα. Όμως, από όσες είχα την ευλογία να γνωρίσω , διέκρινα ότι είχαν ένα κοινό σημείο. Ήταν όλες σεμνές, ταπεινές, φιλόξενες, έντιμες, αξιοπρεπέστατες και κυρίως πρόσεχαν να ντύνονται, με σεβασμό στον τίμιο ρόλο τους, κοντά στον ιερέα σύζυγό τους. Φορούσαν σχεδόν όλες μαντίλι, στο κεφάλι και διακρίνονταν, για το ήθος και την σεμνότητα, στη συμπεριφορά τους. Ποτέ δεν φόρεσαν κοντά ή κοντομάνικα φορέματα ή παντελόνια, ούτε και χρωματιστά ρούχα. Όλες αυτές οι πρεσβυτέρες, στάθηκαν τίμια και επάξια, δίπλα στους συντρόφους τους, μακαριστούς ή εν ζωή ιερείς, λαμπρά παραδείγματα, για τις νεότερες. Ποτέ τους δεν έδωσαν το παραμικρό δικαίωμα, για να προκαλέσουν και να σκανδαλίσουν, την ενορία τους. Πρόσφεραν κοντά στους ιερείς, εκτός από το υπεύθυνο μερίδιό τους, στην Χριστιανική οικογένεια και τον μεγάλο αγώνα τους, να αναθρέψουν σωστά, ικανά παιδιά. Κυρίως όμως, έδωσαν σημαντικό κομμάτι από τη ζωή τους και στην Εκκλησία. Το σπίτι των ιερέων, ήταν καταφύγιο, για τους πιστούς. Στυλοβάτης του κάθε παπαδόσπιτου, ήταν η παπαδιά που πάντα φίλευε και πρόσφερε, σε όποιον την επισκέπτονταν ή είχε κάποια ανάγκη, ό, τι μπορούσε. Υπήρξε και η παπαδιά της υπαίθρου, η αγρότισσα, που δίπλα στον ιερέα, βοηθούσε στις αγροτικές εργασίες. Και ‘παπάς, παπάς και ζευγάς, ζευγάς,’ έλεγαν οι παλιοί. Επίσης η παπαδιά, φρόντιζε και κάποιες ιδιαίτερες εργασίες, ανάλογα με τις μεγάλες γιορτές, που αφορούσαν, εκτός από τον καθαρισμό της Εκκλησίας και τα ήθη και έθιμα. Για παράδειγμα, για την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, των φουντών, η παπαδιά από το Σάββατο, ενορχήστρωνε όλη την Ενοριακή Αδελφότητα, στο προαύλιο της Εκκλησίας, για να φτιάξουν τις φούντες, που θα μοιράζονταν στην Εκκλησία, στους πιστούς. Το σκηνικό αυτό, επαναλάμβαναν ξανά οι πρεσβυτέρες, όταν έπρεπε για μια περίπου εβδομάδα, να πλέξουν τους βαγενούς Σταυρούς, για να τους μοιράσουν οι ιερείς, την Κυριακή των Βαΐων, στους ευλαβείς προσκυνητές. Σπονδή ευγνωμοσύνης, στις πρεσβυτέρες, που οι περισσότερες δεν βρίσκονται πια κοντά μας. Καθώς και οι ιερείς που υπηρετούν, στην Ουράνιο Εκκλησία. Δίπλα τους οι παπαδιές, αφιέρωσαν όλη τους τη ζωή, με σεμνότητα, στερούμενες γλέντια, χορούς και διασκεδάσεις, για να είναι καθώς πρέπει και αντάξιες, στον πολύ δύσκολο ρόλο τους, κοντά στην Ιεροσύνη και στις υποχρεώσεις τους, στην Εκκλησία της Αγάπης του Χριστού. Ξανθίππη Αγρέλλη
