Ιωάννης Λυκούδης: Ο πρωτοπόρος γιατρός που θεράπευε από το 1960 το έλκος του στομάχου και «χάρισε» το Νόμπελ Ιατρικής σε δύο Αυστραλούς 45 χρόνια μετά

Υπάρχουν ορισμένοι Έλληνες λογοτέχνες (Καβάφης, Καζαντζάκης κυρίως), αλλά και ο γιατρός Γεώργιος Παπανικολάου, ο άνθρωπος που ανακάλυψε το ΤΕΣΤ ΠΑΠ, σώζοντας εκατομμύρια γυναίκες σε όλο τον κόσμο, που θα άξιζαν να τιμηθούν με βραβείο Νόμπελ. Ως γνωστόν, μέχρι σήμερα δύο μεγάλοι Έλληνες ποιητές, κατά κύριο λόγο, ο Γιώργος Σεφέρης και ο Οδυσσέας Ελύτης, έχουν τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Λίγο πολύ αυτά είναι γνωστά.

Σχεδόν άγνωστη είναι η ιστορία ενός Έλληνα γιατρού από το Μεσολόγγι, του Ιωάννη Λυκούδη, ο οποίος ανακάλυψε από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 ότι το πεπτικό έλκος οφείλεται σε μικρόβιο. Παρασκεύασε ο ίδιος ένα χάπι, το οποίο ονόμασε Elgaco. Έλαβε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας γι’ αυτό το 1961. Το χορήγησε σε χιλιάδες ασθενείς, οι οποίοι θεραπεύτηκαν. Όμως δεν κατάφερε ποτέ να πετύχει την εμπορική παραγωγή του. Μάλιστα, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών τον καταδίκασε (αποκαταστάθηκε μόλις το 2006!!).Ο Λυκούδης πέθανε απογοητευμένος το 1980.

Λίγα χρόνια αργότερα, οι Αυστραλοί γιατροί Marshall και Warren επιβεβαίωσαν τη θεωρία του Λυκούδη! Το 2005 τιμήθηκαν με το Νόμπελ Ιατρικής και δείχνοντας επιστημονικό ήθος, αναφέρθηκαν στις μελέτες και τα επιτεύγματα του Λυκούδη. Ας δούμε όμως περισσότερες λεπτομέρειες για τον, μάλλον άγνωστο αλλά σπουδαίο, αυτόν Έλληνα γιατρό.

Ποιος ήταν ο Ιωάννης Λυκούδης;

Ο Ιωάννης Λυκούδης γεννήθηκε στο Μεσολόγγι το 1910. Ήταν παιδί πολύτεκνης αγροτικής οικογένειας. Σε ηλικία τεσσάρων ετών έμεινε ορφανός. Αναγκάστηκε, παράλληλα με το σχολείο, να εργάζεται σε τσαγκαράδικο και καπνοκοπτείο. Διάβαζε τα βράδια με τη βοήθεια μιας λάμπας πετρελαίου και διακρίθηκε για τις επιδόσεις του στα μαθήματα. Το 1926 εισήχθη από τους πρώτους στη Στρατιωτική Ιατρική Σχολή στην Αθήνα. Η σταδιοδρομία του όμως στον Στρατό ήταν σύντομη. Προσβλήθηκε από φυματίωση, που «θέριζε» εκείνη την εποχή και αποστρατεύθηκε με τον βαθμό του Υπιάτρου (βαθμό αντίστοιχο με αυτόν του Υπολοχαγού).Επέστρεψε στη γενέτειρά του, για να ασκήσει την Ιατρική. Στα δύσκολα εκείνα χρόνια, ο Λυκούδης δεν έπαιρνε χρήματα από τους φτωχούς ασθενείς του. Ήδη όμως, από τη δεκαετία του 1930 είχε δείξει τις ερευνητικές ανησυχίες στην επιστήμη του. Η ελονοσία (μαλάρια) είχε μεγάλη εξάπλωση στην περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας. Ο Λυκούδης, με τα πενιχρά μέσα που διέθετε μετέτρεψε τα ανθελονοσιακά φάρμακα από χάπια σε ενέσιμη μορφή, αυξάνοντας κατά πολύ την αποτελεσματικότητά τους. Το 1946 ήταν υποψήφιος βουλευτής με το κόμμα των Φιλελευθέρων στον νομό Αιτωλοακαρνανίας, δεν εκλέχθηκε όμως. Οι συμπολίτες του, ωστόσο, τον τίμησαν εκλέγοντάς τον Δήμαρχο της Ιεράς Πόλεως του Μεσολογγίου για δύο θητείες (1952 έως 1959).

Η ανακάλυψη του Λυκούδη για το έλκος του στομάχου

Ο Λυκούδης υπέφερε από έλκος στομάχου και πολλά επεισόδια γαστρορραγίας. Το 1957 σκέφτηκε να πάρει αντιβιοτικά φάρμακα για ένα επεισόδιο αιμορραγικής γαστρίτιδας που τον ταλαιπωρούσε. Όχι μόνο τα συμπτώματα υποχώρησαν, αλλά και οι κρίσεις από το έλκος αραίωσαν. Σταδιακά, άρχισε να χορηγεί την ίδια αντιμικροβιακή αγωγή και σε άλλους ασθενείς που νοσούσαν από έλκος στομάχου, με τα ίδια εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ήταν πλέον σχεδόν βέβαιος πως το έλκος οφείλεται σε μικρόβιο και με δικές του δοκιμές ανέπτυξε ο ίδιος ένα ιδιοσκεύασμα, στο οποίο έδωσε το όνομα «Elgaco».

Το Elgaco και οι περιπέτειες του Λυκούδη με τους πολιτικούς, το ιατρικό κατεστημένο και τις φαρμακευτικές εταιρείες…

Ο Λυκούδης ονόμασε το σκεύασμα αυτό, το οποίο ποτέ δεν έγινε εμπορικό φάρμακο, Elgaco, από τις λέξεις έλκος, γαστρίτιδα και κολίτιδα. Θεωρούσε προφανώς ότι και η κολίτιδα (αυτό που σήμερα ονομάζεται σύνδρομο του ευερέθιστου εντέρου) ανήκει στα νοσήματα του πεπτικού συστήματος. Ο Λυκούδης ανακάλυψε το Elgaco το 1958 ή το 1959. Το 1960 ήρθε στην Αθήνα για μόνιμη εγκατάσταση. Το Elgaco κατοχυρώθηκε με το υπ’ αριθμόν 22453 δίπλωμα ευρεσιτεχνίας του Ελληνικού Κράτους ως: «Μία μέθοδος για την παρασκευή ενός φαρμακευτικού μείγματος για τη θεραπεία των ελκών του στομάχου, του δωδεκαδακτύλου και της γαστρίτιδας». Το Elgaco περιείχε τέσσερα αντιβιοτικά και βιταμίνη Α. Τα συστατικά του ήταν τα εξής: 5,7-διιωδο-8-οξυκινολεΐνη: 0,125 g, 5-ιωδο-7-χλωρο-8-οξυκινολεΐνη: 0,125 g, φθαλυλοσουλφαθειαζόλη: 0,3 g, θειική στρεπτομυκίνη: 0,075 g, βιταμίνη Α. Έφτιαξε έτσι, μόνος του, ένα χάπι το οποίο το χορηγούσε 6-8 φορές ημερησίως, για διάστημα 10 έως 15 ημέρες. Τη βιταμίνη Α την εισήγαγε: «για να αυξήσει την αναγέννηση επιθηλίου του στομάχου και του δωδεκαδακτύλου». Από τότε, τουλάχιστον 10.000 πάσχοντες και πάσχουσες από έλκος του στομάχου θεραπεύτηκαν από το «μαγικό» Elgaco του Λυκούδη. Σε αρχεία που τηρούσε ο πρόσφατα αποβιώσας γιος του, Νικόλαος Λυκούδης, αναφέρονται γύρω στους 50.000 ασθενείς που θεραπεύτηκαν! Μετά την κατοχύρωση του Elgaco, ο Λυκούδης ξεκίνησε τις προσπάθειες το ιδιοσκεύασμά του να γίνει εμπορικό φάρμακο. Έφτασε μέχρι τον τότε πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή. Αυτός, σχεδόν τον αγνόησε και τον παρέπεμψε στους ειδικούς γιατρούς του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι συνάδελφοί του τον αντιμετώπισαν με ειρωνικό τρόπο. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα της γνωμάτευσης-απόφασης του Ανώτατου Υγειονομικού Συμβουλίου της εποχής, σύμφωνα με το οποίο: «…ως γνωστόν τα αντιμικροβιακά φάρμακα όχι μόνο δεν ωφελούν, αλλά βλάπτουν το έλκος του στομάχου». Ο Λυκούδης συνέχισε όμως να παρασκευάζει στο ιατρείο του το Elgaco και να χορηγεί καθημερινά 100 με 150 κουτιά στους ελκοπαθείς ασθενείς του. Βέβαιος για την αποτελεσματικότητα του Elgaco, ο Λυκούδης προσέγγισε μεγάλες ξένες φαρμακευτικές εταιρείες. Μία από αυτές του ζήτησε να παρουσιάσει μια κλινική μελέτη με στατιστική ανάλυση. Όταν απευθύνθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, οι συνάδελφοί του δεν μπήκαν καν στον κόπο να τον βοηθήσουν για να κάνει κλινικές δοκιμές…Μια άλλη μεγάλη φαρμακευτική εταιρεία, γερμανική, προϊόν της οποίας είναι η ασπιρίνη, ενδιαφέρθηκε και αρχικά συμφώνησε με τον Λυκούδη για την εμπορική παραγωγή του φαρμάκου. Όμως τελικά, η συμφωνία δεν υλοποιήθηκε ποτέ, πιθανότατα γιατί τα επιμέρους συστατικά των φαρμάκων ήταν «πατενταρισμένα» από άλλες εταιρείες, αλλά και γιατί οι Γερμανοί θεώρησαν ότι το φάρμακο θα ήταν πολύ εύκολο να αντιγραφεί. Το 1966, ο Λυκούδης έκανε μια προσπάθεια να δημοσιευθούν τα αποτελέσματα της χρήσης του Elgaco στο έγκυρο αμερικάνικο περιοδικό «JAMA» («The Journal of the American Medical Association»). Όμως η προσπάθειά του απέτυχε, γιατί θεωρήθηκε ότι η δημοσίευσή του δεν ήταν κατάλληλη για το περιοδικό. Έτσι, η μόνη επίσημη ανακοίνωση που κατάφερε να κάνει για το Elgaco ήταν στο Συνέδριο της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας στη Λαμία, το 1964.Αργότερα εξέδωσε το βιβλίο με τίτλο «Η αλήθεια για το έλκος του στομάχου και του δωδεκαδακτύλου», στο οποίο εισήγαγε τη μικροβιακή αιτιολογία της γαστρίτιδας και της δωδεκαδακτυλίτιδας.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, επειδή τυπικά απαγορεύεται η διακίνηση των φαρμάκων από γιατρούς, ο Λυκούδης διώχθηκε ποινικά και οδηγήθηκε στο δικαστήριο όπου αθωώθηκε. Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών, τον τιμώρησε με πρόστιμο! Απογοητευμένος ο Λυκούδης επέστρεψε στο Μεσολόγγι. Πέθανε το 1980. Ως το τέλος της ζωής του ήταν βέβαιος ότι κάποια στιγμή θα δικαιωθεί. Και η στιγμή αυτή, δεν άργησε…

Η ανακάλυψη των Αυστραλών για το έλκος

Λίγο πριν πεθάνει ο Λυκούδης, ένας Αυστραλός γιατρός, ο J. Robin Warren μετά από παρατηρήσεις σε ασθενείς άρχισε να πιστεύει ότι το έλκος μπορεί να οφείλεται σε μικρόβιο (1979). Το 1981 ξεκίνησαν μαζί με τον συνάδελφό του Barry J. Marshall μια έρευνα για να αποδείξουν αυτή τη θεωρία. Το 1984 μετά από πειράματα και δοκιμές σε ασθενείς, η θεωρία τους αποδείχτηκε σωστή. Τα επόμενα χρόνια, στα ίδια αποτελέσματα κατέληξαν επιστήμονες από την Ευρώπη και την Αμερική. Για την ανακάλυψή τους αυτή, οι Warren και Marshall τιμήθηκαν με το Νόμπελ Ιατρικής το 2005. Προς τιμήν τους, οι δύο Αυστραλοί που γνώριζαν όσα είχε κάνει ο Λυκούδης δεκαετίες πριν από αυτούς δεν παρέλειψαν να αναφερθούν στον Έλληνα γιατρό.

Συγκεκριμένα, ο ίδιος ο Marshall, το 2002, στο βιβλίο του «Helicobacter Pioneers: Firsthand accounts from the scientists who discovered helicobacters, 1892-1982» αφιέρωσε ένα κείμενο για τον Λυκούδη με τίτλο: «John Lykoudis: The general practitioner in Greece who in 1958 discovered the cause of, and a treatment for, peptic ulcer disease» («Ιωάννης Λυκούδης: Ο γενικός ιατρός στην Ελλάδα που το 1958 ανακάλυψε την αιτία και μία θεραπεία για τη νόσο του πεπτικού έλκους»).

Το 1999, στο έγκυρο περιοδικό Ιατρικής (ένα από τα παλαιότερα για τη συγκεκριμένη επιστήμη) δημοσιεύθηκε ένα άρθρο για την προσφορά του Λυκούδη με τον τίτλο: «John Lykoudis: an unappreciated discoverer of the cause and treatment of peptic ulcer disease» («Ιωάννης Λυκούδης: ένας παραγνωρισμένος ερευνητής της αιτίας και της θεραπείας της νόσου του πεπτικού έλκους»).

Επίλογος

Ένα χρόνο μετά τη βράβευση με Νόμπελ Ιατρικής των δύο Αυστραλών επιστημόνων, το 2006, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών ακύρωσε την ποινή που είχε επιβάλει στον Λυκούδη το 1968! Χρειάστηκε να περάσουν 38 χρόνια και να τιμηθούν δύο επιστήμονες με Νόμπελ (οι οποίοι μάλιστα τόνισαν τη συμβολή του Λυκούδη στην αντιμετώπιση του πεπτικού έλκους) για να ακυρώσει ο ΙΣΑ την ποινή που είχε επιβληθεί στον Λυκούδη!

Κλείνοντας, να αναφέρουμε και μια πτυχή της όλης ιστορίας που δεν έχει αναδειχθεί ιδιαίτερα. Αν η τότε κυβέρνηση, το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών και κάποιοι άλλοι είχαν βοηθήσει τον Λυκούδη πιθανότατα το Elgaco θα ήταν διαθέσιμο στους ασθενείς ως εμπορικό φάρμακο. Πόσα εκατομμύρια άνθρωποι υπέφεραν για δεκαετίες από πεπτικό έλκος και πόσοι από αυτούς έχασαν τη ζωή τους; Και βέβαια, ποτέ κανείς από τους υπεύθυνους δεν μπήκε καν στον κόπο να ζητήσει ένα «συγγνώμη».

Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών κατηγόρησε τον Λυκούδη για   « δημιουργία και διανομή μη εγκεκριμένων φαρμάκων… Χρησιμοποιούσε τη μέθοδό του για να προσελκύσει ασθενείς για να κερδίσουν χρήματα από αυτήν » και του επέβαλε πρόστιμο 4.000 δραχμών.  Ο Μπάρι Μάρσαλ, ο οποίος είχε αντιμετωπιστεί με παρόμοιο τρόπο από τον ακαδημαϊκό χώρο, είπε: « Αν είχε γίνει δεκτός από την επιστημονική κοινότητα, τότε θα είχε κερδίσει το βραβείο Νόμπελ 20 χρόνια πριν από εμένα και τον Δρ. Γουόρεν ». Στον Ιωάννη Λυκούδη απονεμήθηκε, μετά τον θάνατό του, Βραβείο από την Ακαδημία Αθηνών.

Δυστυχώς, το άρθρο δεν περιέχει περισσότερες λεπτομέρειες, καθώς ο γιος του Ιωάννη Λυκούδη Νικόλαος, γιατρός κι ο ίδιος έφυγε από κοντά μας πριν λίγες μέρες, στα τέλη Μαΐου 2026 σε νοσοκομείο της Πάτρας. Πιστεύουμε ότι θα μπορούσαμε να έχουμε περισσότερα στοιχεία αν ήταν εν ζωή, αλλά δυστυχώς άλλαι αι βουλαί του Κυρίου…