Νησιά με γνώση των ορίων τους και το μέλλον στα χέρια των κατοίκων τους
- Η φέρουσα ικανότητα και οι δημόσια προσβάσιμοι δείκτες πρέπει να αποτελέσουν βασικά εργαλεία σχεδιασμού και δημοκρατικής συμμετοχής.
- Οι ευρωπαϊκές πολιτικές και χρηματοδοτήσεις οφείλουν να ενισχύουν τις τοπικές κοινωνίες, τις κοινότητες και τα συνεργατικά εγχειρήματα, ώστε η παραγόμενη αξία να παραμένει στον τόπο.
Δημοσιεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η πρώτη ειδική Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα νησιά, καθώς και η αντίστοιχη Στρατηγική για τις Παράκτιες Κοινότητες. Στο στάδιο της διαβούλευσης είχαμε καταθέσει τις προτάσεις μας. Συνεχίζουμε με τα σχόλιά μας επί των εκθέσεων που δημοσιεύτηκαν με την ολοκλήρωση της διαβούλευσης.
Τα σχόλιά μας τα μοιραστήκαμε και με τον ευρωβουλευτή κ. Αρναούτογλου, με τον οποίο είμαστε σε επικοινωνία από την έναρξη της διαβούλευσης. Θεωρούμε πολύ σημαντικό να υπάρχει δίαυλος επικοινωνίας με την ΕΕ, τόσο γιατί αναγνωρίζει πλέον τις ιδιαιτερότητες και ανάγκες των νησιών της Μεσογείου όσο και γιατί μελετά, διαβουλεύεται και συντάσσει Σχέδια που μας αφορούν.
Προτρέπουμε για άλλη μια φορά την τοπική αυτοδιοίκηση, τους φορείς του νησιού και τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά σε αυτές τις διαδικασίες.
Τα σχόλιά μας αναλυτικά παρακάτω.
Παρατηρήσεις για τη νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Νησιά
- Τα θετικά στοιχεία της νέας στρατηγικής
Το σημαντικότερο θετικό στοιχείο είναι η αναγνώριση του «κόστους της νησιωτικότητας» ως ενός πραγματικού και μετρήσιμου μειονεκτήματος που επηρεάζει την οικονομία, τις δημόσιες υπηρεσίες και την καθημερινότητα των κατοίκων.
Εξίσου θετική είναι η αναφορά στην ανάγκη διαφοροποίησης των νησιωτικών οικονομιών πέρα από τον τουρισμό, καθώς και η αναγνώριση προβλημάτων όπως η λειψυδρία, η στεγαστική κρίση, η ενεργειακή εξάρτηση και η δημογραφική αποδυνάμωση.
Θεωρούμε επίσης ιδιαίτερα σημαντική την έμφαση που δίνεται στις ενεργειακές κοινότητες, στην αποκεντρωμένη παραγωγή ενέργειας, στην ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική κρίση και στη βελτίωση της συνδεσιμότητας των νησιών.
Τέλος, θετική είναι η πρόθεση της Επιτροπής να εξετάζει συστηματικότερα τις επιπτώσεις των ευρωπαϊκών πολιτικών στα νησιά, αναγνωρίζοντας ότι οι ίδιες πολιτικές δεν παράγουν τα ίδια αποτελέσματα σε μια νησιωτική και σε μια ηπειρωτική περιοχή.
- Ποια θεωρούμε τα βασικά κενά ή αδύναμα σημεία της
Παρά τις σωστές διαπιστώσεις, η στρατηγική παραμένει σε μεγάλο βαθμό ένα κείμενο κατευθύνσεων χωρίς δεσμευτικούς μηχανισμούς εφαρμογής.
Ενώ αναγνωρίζει την ανάγκη διαφοροποίησης των νησιωτικών οικονομιών και τις πιέσεις που συνδέονται με τον τουρισμό, η στρατηγική δεν κατονομάζει ρητά το πρόβλημα του υπερτουρισμού. Ακόμη και η συμπληρωματική Στρατηγική για τις Παράκτιες Κοινότητες περιορίζεται σε όρους όπως «υπερβολικός» και «μη ισορροπημένος» τουρισμός. Κυρίως, δεν εξετάζονται επαρκώς τα όρια της τουριστικής ανάπτυξης. Δεν γίνεται ουσιαστική αναφορά στη φέρουσα ικανότητα των νησιών, ούτε προτείνονται εργαλεία που να συνδέουν τον αναπτυξιακό σχεδιασμό με τη διαθεσιμότητα νερού, ενέργειας και κατοικίας, καθώς και με τις δυνατότητες των βασικών υποδομών.
Η στρατηγική αναγνωρίζει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και τις πιέσεις από τον τουρισμό, αλλά δεν εξετάζει επαρκώς τον τρόπο με τον οποίο οι δύο αυτές τάσεις αλληλεπιδρούν και ενισχύουν η μία την άλλη σε νησιά με περιορισμένους φυσικούς πόρους.
Μας προβληματίζει η αναφορά στη «βιώσιμη αφαλάτωση» χωρίς σαφή κριτήρια. Το ίδιο το EU Blue Economy Observatory θέτει την αρχή «water efficiency first» και εντάσσει την αφαλάτωση σε μια ολοκληρωμένη διαχείριση νερού, όπου προηγούνται η μείωση της ζήτησης, ο περιορισμός των διαρροών, η αποδοτικότερη χρήση και η επαναχρησιμοποίηση του νερού. Σοβαρό, δε, ζήτημα που δεν αναδεικνύεται, είναι η απουσία ελέγχου στις νόμιμες γεωτρήσεις, η απουσία ελέγχου για τις παράνομες γεωτρήσεις και η συνεπαγόμενη ανεξέλεγκτη λήψη νερού.
Επίσης, η στρατηγική αναφέρεται στον πρωτογενή τομέα, κυρίως μέσω της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και των πολιτικών για την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια, χωρίς όμως να αναδεικνύει επαρκώς τη σημασία του για την ανθεκτικότητα των νησιών. Η γεωργία, η κτηνοτροφία και η αλιεία συμβάλλουν στη διαφοροποίηση της οικονομίας, στην επισιτιστική ασφάλεια, στη διατήρηση της παραγωγικής γης, στη δημιουργία θέσεων εργασίας και στη στήριξη της τοπικής παραγωγής και των ιδιαίτερων προϊόντων και ποικιλιών κάθε νησιού.
Παράλληλα, η στρατηγική δίνει έμφαση στην προσέλκυση επενδύσεων, χωρίς να προσδιορίζει επαρκώς πώς θα διασφαλίζεται το όφελος για τις τοπικές κοινωνίες. Στα νησιά, ο Δήμος θα πρέπει να έχει ουσιαστικό και θεσμικά κατοχυρωμένο ρόλο στον σχεδιασμό και την αξιολόγηση μεγάλων επενδύσεων, καθώς γνωρίζει τις πραγματικές δυνατότητες των τοπικών υποδομών και πόρων. Οι επενδύσεις θα πρέπει να αξιολογούνται και με βάση τη συμβολή τους στην τοπική οικονομία, την απασχόληση, τη διατήρηση της παραγόμενης αξίας στον τόπο και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων.
Η ανθεκτικότητα μιας νησιωτικής κοινωνίας δεν εξαρτάται μόνο από το ύψος των επενδύσεων αλλά και από το κατά πόσο η παραγόμενη αξία παραμένει στον τόπο.
- Ποιες θεωρούμε κρίσιμες προτεραιότητες για τα ελληνικά νησιά
Πρώτη προτεραιότητα είναι η υδατική ασφάλεια. Η λειψυδρία αποτελεί ήδη έναν από τους σημαντικότερους περιοριστικούς παράγοντες για πολλά ελληνικά νησιά και πρέπει να αντιμετωπιστεί με ολοκληρωμένο τρόπο, μέσα από εξοικονόμηση, επαναχρησιμοποίηση, αποθήκευση και βιώσιμες λύσεις παραγωγής νερού, προστασία υπόγειων υδροφορέων από υπεράντληση και υφαλμύρινση.
Δεύτερη προτεραιότητα είναι η ενεργειακή αυτονομία των νησιών, με έμφαση στις ενεργειακές κοινότητες, την αποθήκευση ενέργειας και την τοπική παραγωγή που μειώνει την εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα.
Τρίτη προτεραιότητα είναι η στεγαστική κρίση, η οποία επηρεάζει πλέον την κοινωνική συνοχή, τη λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών και τη δυνατότητα νέων ανθρώπων να παραμείνουν στον τόπο τους.
Τέταρτη προτεραιότητα είναι η διαφοροποίηση της οικονομίας πέρα από τη μονοκαλλιέργεια του τουρισμού, μέσα από την ενίσχυση της αγροδιατροφής, της μεταποίησης, της γαλάζιας οικονομίας, της καινοτομίας και των συνεργατικών μορφών επιχειρηματικότητας.
Τέλος, θεωρούμε κρίσιμο να ενταχθεί η έννοια της φέρουσας ικανότητας στον σχεδιασμό πολιτικών για τα νησιά, ώστε η ανάπτυξη να συμβαδίζει με τις πραγματικές δυνατότητες των τοπικών οικοσυστημάτων και υποδομών.
- Προβλέπονται επαρκή εργαλεία χρηματοδότησης και εφαρμογής;
Η στρατηγική αξιοποιεί υφιστάμενα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία και δεν δημιουργεί κάποιο νέο, μόνιμο και αποκλειστικά νησιωτικό χρηματοδοτικό μηχανισμό.
Πέρα όμως από το ύψος των διαθέσιμων πόρων, θεωρούμε ότι εξίσου σημαντικό είναι το ποιος έχει πρόσβαση σε αυτούς.
Η εμπειρία δείχνει ότι συχνά οι μεγαλύτεροι και καλύτερα οργανωμένοι επενδυτικοί φορείς απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων πόρων, ενώ οι τοπικές κοινωνίες περιορίζονται στον ρόλο του αποδέκτη των συνεπειών των επενδύσεων.
Για τον λόγο αυτό θεωρούμε ότι το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο θα πρέπει να προβλέπει ειδικά εργαλεία και ποσοστώσεις χρηματοδότησης για:
- ενεργειακές κοινότητες πολιτών,
- φορείς Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας,
- συνεταιρισμούς,
- δημοτικές και διαδημοτικές πρωτοβουλίες,
- κοινοτικά και συνεργατικά εγχειρήματα.
Η ενίσχυση της τοπικής ιδιοκτησίας, της αυτοδιαχείρισης και της τοπικής προστιθέμενης αξίας θα πρέπει να αποτελεί βασικό κριτήριο επιλεξιμότητας και αξιολόγησης των έργων.
- Ποιες παρεμβάσεις θα μπορούσαν να αναληφθούν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το επόμενο διάστημα
Θεωρούμε ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο ώστε η στρατηγική να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο.
Πρώτον, θα μπορούσε να προωθήσει την καθιέρωση υποχρεωτικού Island-Proofing για όλες τις σημαντικές ευρωπαϊκές πολιτικές και χρηματοδοτικά προγράμματα. Η αξιολόγηση αυτή δεν θα πρέπει να περιορίζεται στις οικονομικές επιπτώσεις αλλά να εξετάζει και ζητήματα τοπικής ιδιοκτησίας, τοπικής προστιθέμενης αξίας, κοινωνικής συνοχής και δημοκρατικής συμμετοχής.
Δεύτερον, θα μπορούσε να προωθήσει τη δημιουργία ειδικών χρηματοδοτικών εργαλείων για κοινοτικές, συνεργατικές και δημοτικές πρωτοβουλίες στα νησιά, ώστε η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση να μην μετατραπεί σε μια διαδικασία περαιτέρω συγκέντρωσης πόρων και εξουσίας.
Τρίτον, θα μπορούσε να υποστηρίξει την ανάπτυξη ευρωπαϊκών δεικτών φέρουσας ικανότητας για τα νησιά και τις παράκτιες περιοχές, ώστε η βιωσιμότητα να αποκτήσει μετρήσιμο και επιχειρησιακό περιεχόμενο.
Τέταρτον, θα μπορούσε να ζητήσει έναν διαφανή μηχανισμό παρακολούθησης και αξιολόγησης της εφαρμογής της στρατηγικής και των έργων που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ, με δημόσια διαθέσιμα αποτελέσματα και κριτήρια για τη συνέχιση της λειτουργίας και τη βιωσιμότητά τους μετά τη λήξη της χρηματοδότησης
Πέμπτον, θεωρούμε απαραίτητη τη σύνδεση της υπό διαμόρφωση στρατηγικής για το Right to Stay με τη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στη διαχείριση των βασικών πόρων του τόπου τους. Το δικαίωμα παραμονής δεν αφορά μόνο τη στέγαση ή τις μεταφορές. Αφορά και τη δυνατότητα των κατοίκων να συμμετέχουν ουσιαστικά στις αποφάσεις που αφορούν την ενέργεια, το νερό, τη γη και το παραγωγικό μοντέλο του τόπου τους.
Πέμπτον, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα μπορούσε να υποστηρίξει την ανάπτυξη ενός κοινού ευρωπαϊκού πλαισίου παρακολούθησης της κατάστασης των νησιών, με συγκρίσιμους δείκτες για την οικονομία, το νερό, την ενέργεια, τη στέγαση, τη βιοποικιλότητα, την πίεση στις υποδομές και τη φέρουσα ικανότητα κάθε νησιού.
Κατά την άποψή μας, η μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα των νησιών δεν θα προκύψει μόνο από περισσότερες επενδύσεις. Θα προκύψει από τη δυνατότητα των ίδιων των νησιωτικών κοινωνιών να συμμετέχουν στο σχεδιασμό τους, να διατηρούν μεγαλύτερο μέρος της παραγόμενης αξίας στον τόπο τους και να έχουν ουσιαστικό λόγο στη διαχείριση των πόρων από τους οποίους εξαρτάται το μέλλον τους.
