Γράφει ο Σταμάτης Γιαννιώτης
Οι προσωπογραφίες των Αγωνιστών του 1821 – Πώς διασώθηκαν μορφές των Ηρώων μας
205 χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Και όπως κάθε χρόνο, η μνήμη μας ανατρέχει και επαναφέρει τις κυρίαρχες μορφές των Ηρώων του Αγώνα, όπως αυτές εντυπώθηκαν στη συνείδησή μας από τις εικόνες που μας συντρόφευαν στο σχολείο κατά τις εθνικές εορτές.
Τις προσωπογραφίες αυτές των αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης, οι οποίοι έζησαν σε μια εποχή που δεν είχε εφευρεθεί η φωτογραφία, τις γνωρίζουμε κυρίως, και σχεδόν αποκλειστικά, από φιλέλληνες ευρωπαίους ζωγράφους οι οποίοι έζησαν από κοντά τα γεγονότα της εποχής, παρακινημένοι από το φιλελληνικό κίνημα που αναπτύχθηκε το 18o αιώνα στην Ευρώπη και το οποίο είχε την αφετηρία του στις κλασικές σπουδές και τα πρότυπα της αρχαιότητας.
Οι σημαντικότεροι φιλέλληνες ζωγράφοι που φιλοτέχνησαν πορτρέτα Αγωνιστών είναι:
Ο Καρλ Κράτσαϊζεν (1794-1878), Γερμανός εν ενεργεία στρατιωτικός ο οποίος ακολουθώντας το φιλελληνικό ρεύμα και μάλιστα δίχως κάποια σχετική άδεια από το βαυαρικό επιτελείο, έφθασε μετά από ένα περιπετειώδες ταξίδι στο Ναύπλιο και έλαβε μέρος ως εθελοντής στον πόλεμο της Ελληνικής Ανεξαρτησίας σε σημαντικές μάχες. Αυτοδίδακτος ζωγράφος, φιλοτέχνησε τα πορτρέτα των βασικών αγωνιστών του 1821, (Κολοκοτρώνη, Νικηταρά, Καραϊσκάκη, Μακρυγιάννη, Κανάρη, Μιαούλη και άλλων) φροντίζοντας μάλιστα τα πορτρέτα αυτά να τα υπογράψουν οι ίδιοι.
Αξίζει πιστεύω να σημειωθεί ότι μετά την επιστροφή του Κράτσαϊζεν στο Μόναχο, τα έργα του περιέπεσαν για 100 περίπου χρόνια σε αφάνεια.
Στο ελληνικό Δημόσιο περιήλθαν το 1926, κατόπιν αγοράς από τους κληρονόμους του. Σημαντικό ρόλο στην εύρεση και την απόκτηση των προσωπογραφιών είχαν ο Νικόλαος Γύζης, που είχε γνωρίσει την οικογένεια του Κράτσαϊζεν στο Μόναχο και ο διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης Ζαχαρίας Παπαντωνίου.
Ο Άνταμ Φρίντελ (1780-1868) ήταν Δανός στρατιωτικός. Μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους, ο Φρίντελ μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία, έφτασε στη Ζάκυνθο και έζησε την έναρξη του Αγώνα της Ανεξαρτησίας στην Πελοπόννησο. Έχοντας ταλέντο στη ζωγραφική, δημιούργησε 24 πορτρέτα των ηγετών της Επανάστασης. Τα πορτρέτα αυτά κυκλοφόρησαν στο Παρίσι και το Λονδίνο, βοηθώντας έτσι τις φιλελληνικές επιτροπές στην προσπάθειά τους να ευαισθητοποιήσουν την Ευρώπη για τον Ελληνικό Αγώνα. Είναι ο μόνος καλλιτέχνης που στα έργα του περιλαμβάνει δύο γυναίκες, τη Μαντώ Μαυρογένους και τη Λασκαρίνα Μπουµπουλίνα.
Ο Μπενζαμέν Μαρί (1792-1846) ήταν Βέλγος διπλωμάτης και ως ερασιτέχνης ζωγράφος φιλοτέχνησε μια σειρά από εμβληματικές μορφές αγωνιστών αλλά και πολιτικών εκείνης της εποχής.
Ο Τζοβάνι Μπότζι, (1770—1832) Ιταλός ζωγράφος, φιλοτέχνησε προσωπογραφίες στρατιωτικών και πολιτικών που διαδραμάτισαν πρωταγωνιστικό ρόλο στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης.
Ο Πέτερ φον Ες (1792-1871) ήταν Γερμανός χαράκτης και ζωγράφος, ειδικευμένος στην απεικόνιση πολεμικών σκηνών. Ο Ες φιλοτέχνησε ηρωικές μορφές της Επανάστασης, αλλά και γεγονότα. Γνωστοί πίνακες του Ες είναι η άφιξη του Όθωνα στο Ναύπλιο και στην Αθήνα.
Σταμ. Γιαννιώτης
Πηγές:
Καρλ Κράτσαϊζεν – Προσωπογραφίες Ελλήνων και Φιλελλήνων Αγωνιστών
Δήμητρα Κουκίου-Μητροπούλου – Οι Έλληνες του Adam Friedel
Η Ιστορία έχει πρόσωπο (Συλλογικό έργο)
Δημ. Καμπουράκης – Μια σταγόνα Ιστορία
