Mε αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας (9 Φεβρουαρίου), οι εκπαιδευτικοί του 2ου ΓΕΛ Κω, κ. Λέκκας Σωτήριος και κ. Χάχολα Χριστίνα, συνέταξαν ένα αφιέρωμα στη διαχρονική αξία της γλώσσας μας, από τις πηγές του Ομήρου έως τη σύγχρονη πραγματικότητα.
πολιτισμού
Στην Ελληνική Γλώσσα
Σε σένα, πεντακάθαρη πηγή του Λόγου, που αναβλύζεις από τα σπλάχνα του φωτός,
χρωστάμε τη σκέψη που έγινε λέξη και ρυθμός.
Ω, γλώσσα των θεών και των ανθρώπων, που έπλασες το σύμπαν με τα ονόματά σου!
Μέσα στις συλλαβές σου κρύβεται ο ήλιος, και κάθε σου φθόγγος είναι ένα κύμα που
σκάει στην ακτή της γνώσης.
Δεν είσαι νεκρή, είσαι η αιώνια αντήχηση κάθε ψυχής που αναζητά την αλήθεια.
Η Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας, που εορτάζεται κάθε χρόνο στις 9 Φεβρουαρίου, δεν
αποτελεί απλώς μια επετειακή υπενθύμιση του παρελθόντος, αλλά μια ουσιαστική
αφορμή για να αναλογιστούμε τη σημασία της ελληνικής γλώσσας στο παρόν και στο
μέλλον. Η ημερομηνία συνδέεται συμβολικά με τον θάνατο του Διονυσίου Σολωμού,
του εθνικού ποιητή της Ελλάδας, ο οποίος υπηρέτησε με το έργο του τη δημοτική
γλώσσα και ανέδειξε τη δύναμη της ελληνικής έκφρασης.
Η ελληνική γλώσσα είναι μία από τις αρχαιότερες καταγεγραμμένες γλώσσες του
κόσμου που ομιλείται αδιάκοπα μέχρι σήμερα. Ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή
οικογένεια, αλλά αποτελεί αυτόνομο και μοναδικό κλάδο, χωρίς ζωντανές συγγενικές
γλώσσες. Η ταυτότητά της διαμορφώθηκε μέσα από μια σπάνια ιστορική συνέχεια,
πολιτισμική αντοχή και πνευματική δημιουργικότητα.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα της ελληνικής είναι η ικανότητά της να παράγει έννοιες,
καθώς δεν περιορίζεται στην περιγραφή της πραγματικότητας, αλλά χρησιμοποιείται
για να την ερμηνεύσει. Η μορφολογία και η σύνταξη της ελληνικής γλώσσας
επιτρέπουν ακρίβεια, αφαιρετικότητα και ευελιξία. Το πλήθος των λέξεων, ο πλούτος
των χρόνων, των εγκλίσεων και των συνθετικών λέξεων καθιστά τη γλώσσα ικανή να
αποδίδει λεπτές νοηματικές αποχρώσεις.
παρουσιάζουν αδιάλειπτη ιστορική συνέχεια για περισσότερα από τρεις χιλιάδες
χρόνια. Από τις πινακίδες της Γραμμικής Β΄ έως τη σύγχρονη νεοελληνική, η γλώσσα
εξελίχθηκε, άλλαξε μορφές και ύφος, χωρίς όμως να χάσει τον πυρήνα της. Αυτή η
συνέχεια δεν είναι μόνο γλωσσικό φαινόμενο· είναι πολιτισμικό και πνευματικό
επίτευγμα. Γι αυτό η συμβολή της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του
παγκόσμιου πολιτισμού υπήρξε καθοριστική.
Ο Pedro Olalla Gonzalez de la Vega (με αφορμή την πρόταση κατάργησης του
μαθήματος των Ελληνικών στην ισπανική εκπαίδευση) απευθυνόμενος σε όλους τους
εκπαιδευτικούς του κόσμου γράφει:
Η λογοτεχνία, η ιστορία, η πολιτική, οι νόμοι, και η επιστήμη αναπτύχθηκαν γραπτώς
με τους Έλληνες. Αλλά αυτό το σημείο εκκίνησης δεν θα είχε ποτέ καταστεί δυνατό
χωρίς το θαυμάσιο εύρημα του πρώτου πλήρους φωνητικού αλφαβήτου, του
εργαλείου που κατέστησε δυνατή τη μεταφορά της φωνής στη σιωπή της ματιάς.
Αυτό το εγχείρημα ποτέ δεν θα είχε ενεργοποιηθεί χωρίς τα «φωνήεντα και έμφρονα
δώρα», που ο Κάδμος χάρισε στην Ελλάδα. Αν τα Λατινικά έπαψαν μια μέρα να είναι
μια άγραφη γλώσσα, οφείλεται στο ότι πήραν τα γράμματα από τους Έλληνες που
βγήκαν από το λιμάνι της Εύβοιας. Και, αν οι δυτικές γλώσσες ξεκίνησαν μια μέρα να
γράφονται και να εξελίσσονται, οφείλεται επίσης στο ότι δέχτηκαν την κληρονομά
του χαλκιδικού αλφάβητου. Ένας ανυπολόγιστος αριθμός λέξεων και αφηρημένων
εννοιών με τις οποίες σήμερα εκφραζόμαστε χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στα
ελληνικά: ιδέα, λογική, πρόβλημα, μέθοδος, θεωρία, ανάλυση, σύστημα, σύμβολο,
φράση, διάλογος, διαλεκτική, ηθική, πολιτική, μηχανή, ενέργεια, μυστήριο, μέτρο,
μουσική, μελωδία, ρυθμός, αρμονία. Πώς θα ήταν ο κόσμος, αν δεν είχε υπάρξει ποτέ
αυτή η γλώσσα; Αναμφίβολα, πολύ πιο βάναυσος και σκοτεινός από ό,τι είναι σήμερα
όσο δύσκολο και αν είναι να το φανταστούμε. Η Ελλάδα μάς έδωσε την πρώτη ύλη
της σκέψης μας. Γιατί «σκέφτομαι» δε σημαίνει παρά συσχετίζω έναν κόσμο εικόνων,
αισθήσεων και λέξεων. Δηλαδή συνδυάζω απεριόριστα μια απέραντη συλλογή
μικρών κομματιών που παραδόξως φέρουν τυπωμένη την ελληνική σφραγίδα. Η
γλώσσα που εδώ και 3.500 χρόνια αντηχεί αδιάκοπα είναι η μητέρα γλώσσα της
αφηρημένης σκέψης, η μητέρα γλώσσα όλων των φωνητικών μας αλφαβήτων, η
πρώτη lingua franca, η πιο παλιά από τις ζωντανές σε προφορική και γραπτή
παράδοση, η πρώτη σε λογοτεχνική και ιστορική επιρροή, η γλώσσα με την πρώτη
γραμματική και τον πρώτο μεταγλωσσικό συλλογισμό. Και, αν πρέπει να κρίνουμε
από την τεράστια επιρροή που έχει ασκήσει και ασκεί ακόμη πάνω στις υπόλοιπες, η
ελληνική γλώσσα είναι η πιο ζωντανή γλώσσα του κόσμου. Πιθανώς οι Έλληνες να μην
ήταν πρώτοι σε όλα, αλλά σίγουρα ήταν οι πρώτοι που μίλησαν συστηματικά για όλα.
επίτευγμα. Γι αυτό η συμβολή της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του
παγκόσμιου πολιτισμού υπήρξε καθοριστική.
Ο Pedro Olalla Gonzalez de la Vega (με αφορμή την πρόταση κατάργησης του
μαθήματος των Ελληνικών στην ισπανική εκπαίδευση) απευθυνόμενος σε όλους τους
εκπαιδευτικούς του κόσμου γράφει:
Η λογοτεχνία, η ιστορία, η πολιτική, οι νόμοι, και η επιστήμη αναπτύχθηκαν γραπτώς
με τους Έλληνες. Αλλά αυτό το σημείο εκκίνησης δεν θα είχε ποτέ καταστεί δυνατό
χωρίς το θαυμάσιο εύρημα του πρώτου πλήρους φωνητικού αλφαβήτου, του
εργαλείου που κατέστησε δυνατή τη μεταφορά της φωνής στη σιωπή της ματιάς.
Αυτό το εγχείρημα ποτέ δεν θα είχε ενεργοποιηθεί χωρίς τα «φωνήεντα και έμφρονα
δώρα», που ο Κάδμος χάρισε στην Ελλάδα. Αν τα Λατινικά έπαψαν μια μέρα να είναι
μια άγραφη γλώσσα, οφείλεται στο ότι πήραν τα γράμματα από τους Έλληνες που
βγήκαν από το λιμάνι της Εύβοιας. Και, αν οι δυτικές γλώσσες ξεκίνησαν μια μέρα να
γράφονται και να εξελίσσονται, οφείλεται επίσης στο ότι δέχτηκαν την κληρονομά
του χαλκιδικού αλφάβητου. Ένας ανυπολόγιστος αριθμός λέξεων και αφηρημένων
εννοιών με τις οποίες σήμερα εκφραζόμαστε χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στα
ελληνικά: ιδέα, λογική, πρόβλημα, μέθοδος, θεωρία, ανάλυση, σύστημα, σύμβολο,
φράση, διάλογος, διαλεκτική, ηθική, πολιτική, μηχανή, ενέργεια, μυστήριο, μέτρο,
μουσική, μελωδία, ρυθμός, αρμονία. Πώς θα ήταν ο κόσμος, αν δεν είχε υπάρξει ποτέ
αυτή η γλώσσα; Αναμφίβολα, πολύ πιο βάναυσος και σκοτεινός από ό,τι είναι σήμερα
όσο δύσκολο και αν είναι να το φανταστούμε.
αφηρημένης σκέψης, η μητέρα γλώσσα όλων των φωνητικών μας αλφαβήτων, η
πρώτη lingua franca, η πιο παλιά από τις ζωντανές σε προφορική και γραπτή
παράδοση, η πρώτη σε λογοτεχνική και ιστορική επιρροή, η γλώσσα με την πρώτη
γραμματική και τον πρώτο μεταγλωσσικό συλλογισμό. Και, αν πρέπει να κρίνουμε
από την τεράστια επιρροή που έχει ασκήσει και ασκεί ακόμη πάνω στις υπόλοιπες, η
ελληνική γλώσσα είναι η πιο ζωντανή γλώσσα του κόσμου.
του κόσμου, πάνω σε απώτερες γνώσεις των οποίων οι Έλληνες υπήρξαν κομιστές. Η
ιατρική, η φυσική, η επιστήμη και η τεχνολογία άφησαν τις πρώτες ανεξίτηλες
μαρτυρίες τους στα γραπτά των Ελλήνων».
Όσοι επικοινωνούν με την ελληνική γλώσσα, στην οποία «μνημειώνεται» ο
εννοιολογικός πλούτος του ελληνικού πολιτισμού, μυούνται σε μια «ζητητική» και
«προβληματική» στάση, που αγκαλιάζει δυναμικά τις ανθρώπινες ανησυχίες. Αυτό
άλλωστε είναι η απαρχή του «φιλοσοφεῖν», στο οποίο πρώτοι επιδόθηκαν οι Έλληνες.
Αρκεί να «καταδυθεί» κανείς σε ορισμένες λέξεις-κλειδιά και να τις διερευνήσει
νοηματικά (μύθος-λόγος, φύσις-νόμος, θεωρία, παιδεία, δήμος, πόλις, κράτος, ουσία,
είναι, γίγνεσθαι, αιδώς, δίκη, μέτρο, αρετή κ.ά.), όχι μόνο για να προϊδεαστεί γύρω
από το βάθος, τις προοπτικές και την πολυμέρεια της ελληνικής γλώσσας αλλά και
για να ερμηνεύσει την αιώνια επικαιρότητά της, καθώς και την επιμονή των
φιλοσόφων και των πολιτικών στοχαστών όλου του κόσμου να ξεκινούν από αυτή, να
ανατρέχουν σε αυτή και να δανείζονται διαρκώς από αυτή τις «κατηγορίες» της
σκέψης τους.
Ωστόσο, η αξία της ελληνικής γλώσσας δεν περιορίζεται στη λόγια και επιστημονική
της διάσταση. Είναι και η γλώσσα της καθημερινότητας, της οικογένειας, της ποίησης,
του τραγουδιού και της λαϊκής έκφρασης. Στη νεοελληνική συναντά κανείς τη
ζωντάνια, την ευρηματικότητα και την ευαισθησία ενός λαού που εκφράζεται,
ερωτεύεται, δημιουργεί και στοχάζεται μέσα από τη γλώσσα του.
Γράφει ο Μ. Τριανταφυλλίδης: «Γλώσσα δεν είναι, καθώς φαντάζονται κάποιοι,
αράδιασμα από λέξεις, τύπους και κανόνες, όπως αναγράφονται σε λεξικά και
γραμματικές … παρά η έκφραση του εσωτερικού μας κόσμου, κύμα ζωής, άνοιγμα και
επαφή ψυχών, ανταλλαγή αισθημάτων και σκέψεων μέσα σε συνομιλία, ερώτηση και
απόκριση, άρνηση και κατάφαση, προσταγή, απαγόρευση και παράκληση,
μικροεπεισόδια, πεζότητες και ταπεινότητες της καθημερινής ζωής και έξαρση και
κατάνυξη, τραγούδι και κλάμα, χαρά και καημός, τρικυμία και γαλήνη, αγάπη και
πάθος, αγωνία και κατάρα, επιστήμη και ζωή, σκέψη, ενατένιση της μοίρας και
φιλοσοφία – όλα αυτά είναι η γλώσσα».
Στη σύγχρονη εποχή της παγκοσμιοποίησης και της ψηφιακής επικοινωνίας, η
ελληνική γλώσσα αντιμετωπίζει προκλήσεις. Η επιρροή ξένων γλωσσών, η ταχύτητα
της επικοινωνίας και η φτωχοποίηση του λεξιλογίου καθιστούν αναγκαία τη
συνειδητή καλλιέργεια της γλώσσας, ιδιαίτερα μέσα από την εκπαίδευση. Η γνώση
της ιστορίας της ελληνικής και η επαφή με την ποιοτική λογοτεχνία μπορούν να
ενισχύσουν τον σεβασμό και την αγάπη προς τη γλώσσα.
Η Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας δεν είναι μόνο ημέρα εορτασμού, αλλά και ευθύνης.
Μας υπενθυμίζει ότι η γλώσσα δεν διατηρείται από μόνη της, αλλά ζει όσο τη
χρησιμοποιούμε με φροντίδα, ακρίβεια και δημιουργικότητα. Κάθε γενιά καλείται να
την παραλάβει, να τη σεβαστεί και να τη μεταδώσει πλουσιότερη στην επόμενη.
Τιμώντας την ελληνική γλώσσα, τιμούμε την ιστορία μας, τη σκέψη μας και την
πολιτισμική μας ταυτότητα. Κυρίως, όμως, αναγνωρίζουμε ότι η γλώσσα αυτή δεν
είναι απλώς κληρονομιά του παρελθόντος, αλλά ζωντανό εργαλείο έκφρασης και
δημιουργίας.
Μονάχη έγνοια, λοιπόν, η γλώσσα μας στις αμμουδιές του Ομήρου, όπως έγραψε
και ο Οδυσσέας Ελύτης.
ΛΕΚΚΑΣ ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΠΕ 02 – ΧΑΧΟΛΑ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕ 02
