Η κατάληψη των Δωδεκανήσων από τους Ιταλούς το 1912 – Η παραίτηση της Τουρκίας από οποιαδήποτε άλλη αξίωση με τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923) – Το ιταλοτουρκικό συνυποσχετικό για προσφυγή στη Χάγη σχετικά με τις νησίδες που περιβάλλουν το Καστελλόριζο – Η συμφωνία των δύο πλευρών (1932) και η τουρκική επιστολή στο Διεθνές Δικαστήριο – Αποκαλυπτικός τουρκικός χάρτης του 1937
Οι Ιταλοί κατέλαβαν μόνο κάποιες παράκτιες πόλεις που υπήρχαν στη Λιβύη, ενώ οι Άραβες μετακινούνταν ασταμάτητα μέσα στην αχανή έρημο. Ως κίνηση αντιπερισπασμού, ανάμεσα σε άλλες επιλέχθηκε η κατάληψη των Δωδεκανήσων. Το πρώτο νησί που κατέλαβαν οι Ιταλοί ήταν η Αστυπάλαια στις 24/4/1912. Την ίδια στιγμή μαινόταν ο πόλεμος στη Λιβύη. Οι Ιταλοί συνέχισαν να καταλαμβάνουν και τα υπόλοιπα νησιά των Νοτίων Σποράδων, όπως ονομαζόταν τότε τα Δωδεκάνησα.
Σύμφωνα με τον κύριο Νικολό Φαρμακίδη στο εξαιρετικό βιβλίο του «Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ 1912-1913», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ινφογνώμων, 2026, «η Ιταλοκρατία στα 27 συγκροτήματα νησιών του Αρχιπελάγους των Νοτίων Σποράδων, που ξεπερνούν σε αριθμό τα 750, ξεκίνησε στις 5/5/1912 και τελείωσε με την παράδοσή τους από τους Άγγλους στην Ελλάδα στις 31.3.1947. Η περίοδος αυτή κράτησε 34 χρόνια, 10 μήνες και 25 ημέρες».
Στο χρονικό αυτό διάστημα, υπάρχουν πέντε επιμέρους περίοδοι. Η πρώτη, περίοδος της «εμπόλεμης κατοχής», κατά τους Ιταλούς ξεκίνησε από την κατάληψη της Ρόδου στις 5/5/1912 και ολοκληρώθηκε με την υπογραφή ειρήνης μεταξύ Ιταλών και Οθωμανών στις 18/10/1912 (Συνθήκη του Ούτσι ή 1η Συνθήκη της Λωζάνης). Σύμφωνα με τη Συνθήκη αυτή:
- • Οι Οθωμανοί θα απέσυραν όλο το στρατιωτικό προσωπικό από τα βιλαέτια της Τραμπλούς και της Βεγγάζης (Λιβύη), αλλά σε αντάλλαγμα, η Ιταλία θα επέστρεφε τη Ρόδο και τα άλλα νησιά του Αιγαίου που κατείχε, στους Οθωμανούς.
- • Τα βιλαέτια Τραμπλούς και Βεγγάζης θα είχαν ειδικό καθεστώς και έναν ναΐμπ (αντιβασιλέα) και έναν καδή (δικαστή) θα εκπροσωπούσαν τον χαλίφη.
- • Πριν από τον διορισμό των καδήδων και των ναΐμπ , οι Οθωμανοί θα συμβουλεύονταν την ιταλική κυβέρνηση.
- • Η οθωμανική κυβέρνηση θα ήταν υπεύθυνη για τα έξοδα αυτών των καδήδων και των ναΐμπ.
Όμως, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, η κήρυξη του πολέμου από την Ιταλία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (21/8/1915) στο πλαίσιο του Α’ ΠΠ και όσα ακολούθησαν οδήγησαν την Ιταλία στην απόφαση να διατηρήσει τα Δωδεκάνησα, με «κατοχή ως υποθήκη» (18/10/12 – 21/8/15) και «εμπόλεμη κατοχή» (έως 6/8/1924). Από τις 6/8/1924 άρχισε μία μεγαλύτερη περίοδος που ονομάστηκε «πλήρους κυριαρχίας», και που, νομικά, διήρκεσε μέχρι τις 31/3/1947. Ως το 1936 τα Δωδεκάνησα ονομάστηκαν «Αποικία των Ιταλικών νησιών του Αιγαίου» (4η περίοδος) και από το 1936 ως το 1947 «Ιταλικά νησιά του Αιγαίου»(5η περίοδος).
Η ιταλοτουρκική διαφορά για τα νησιά που περιβάλλουν το Καστελλόριζο
Οι Ιταλοί, που δρούσαν πολύ μεθοδικά άρχισαν, μετά το 1923 ιδιαίτερα, να καταγράφουν όλα τα νησιά των Δωδεκανήσων. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός, ότι ως Κυβερνήτης της Δωδεκανήσου, ο Cesare Maria De Vecchi υποχρέωσε τη ναυτιλιακή εταιρεία «Adriatica», να αναγράφει σε χάρτη διαφημιστικού τουριστικού φυλλαδίου, τα ονόματα των νησιών Λειψών, Καστελλόριζου, Αγαθονησίου (ως Gaidaro αναφέρεται στα ιταλικά), Λέβιθας, Σειρήνας, Αλιμ(ν)ιάς (Alimnia) και «άλλων μικροτέρων», των οποίων είχε αρχικά παραλειφθεί η μνεία εξαιτίας της εσφαλμένης ερμηνείας του όρου «Δωδεκάνησος».
Οι Τούρκοι όμως, δεν άργησαν να εγείρουν απαιτήσεις από τους Ιταλούς. Συγκεκριμένα, ζήτησαν να διευκρινιστεί το καθεστώς των νησίδων γύρω από το Καστελλόριζο και της Αρκόνησου (Καρά-Αντά). Οι αρχικές συνομιλίες των δύο πλευρών δεν κατέληξαν σε κάποιο αποτέλεσμα, έτσι υπέγραψαν συνυποσχετικό (30 Μαΐου 1929), για παραπομπή του θέματος στο Διαρκές Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
Το κείμενο του συνυποσχετικού (το οποίο έχει μεταφράσει ο κύριος Νικολός Φαρμακίδης από το γαλλικό πρωτότυπο, το οποίο φυσικά διαθέτει το protothema.gr) είναι το εξής. Αν δεν κάνουμε λάθος είναι η πρώτη φορά που δημοσιεύεται στο ίντερνετ το συγκεκριμένο κείμενο.
III.
ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΔΙΑΙΤΗΣΙΑΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ.
Η Κυβέρνηση της Τουρκικής Δημοκρατίας, εκπροσωπούμενη από την Αυτού Εξοχότητα Ντι Τεβφίκ Ρούτου Μπέη, Υπουργό Εξωτερικών, Βουλευτή Σμύρνης, αφενός, και η Βασιλική Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την Αυτού Εξοχότητα Λούκα Ορσίνι Μπαρόνι, Πρέσβη της διαπιστευμένο στην Κυβέρνηση της Τουρκικής Δημοκρατίας, αφετέρου, συμφώνησαν να υποβάλουν στο Μόνιμο Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης στη Χάγη τα ζητήματα που προκύπτουν από την οριοθέτηση των χωρικών υδάτων μεταξύ της νήσου Καστελλόριζο και των ακτών της Ανατολίας.
Οι υπογεγραμμένοι, αφού προσκόμισαν τις πλήρεις εξουσίες τους, δεόντως αναγνωρισμένες, συμφώνησαν στον ακόλουθο συμβιβασμό:
Άρθρο Ι.
Το Μόνιμο Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης στη Χάγη καλείται να εκδώσει την απόφασή του επί των ακόλουθων ζητημάτων:
1° Α. — Να καθοριστεί εάν, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης, οι ακόλουθες νησίδες πρέπει να απονεμηθούν καθαρά και απλά και στο σύνολό τους στην Τουρκία ή εάν πρέπει να απονεμηθούν, στο σύνολό τους, στην Ιταλία: Βόλος (Καταΐ Άντα), Όχενδρα (Ουβεντίρ), Φουρνάχια (Φουρνάκια), Κάτω Βόλο (Κατόβολο), Πρασούδι (Πρασούδι), Ρό (Σαν Τζόρτζιο), Μαράντι, Τσατουλάτα (Κατουλάτα), Πηγή (Πηγή), Δασιά (Ντάσια), Μάκρι (Μάκρη), Ψώμη, Σαν Τζόρτζιο (Άγιο Γιώργη), Πολύφαδος, Ψωράδια (Ψοράδια), Υψηλή, Αλιμενταρία (Αλιμενταρία), Καράβολα (Καραβόλα), Ρότσι Βουτζάτσι (Ρόξι Βουκάκι), Μαύρο Πόινι, Μαύρο Ποιναχί (Μαύρο Ποιναχί).
Β. — Σε περίπτωση που το Δικαστήριο απονείμει όλες αυτές τις νησίδες σε ένα από τα Μέρη ή τις διαιρέσει, με οποιονδήποτε τρόπο, μεταξύ των δύο Μερών, να δηλώσει εάν και ποια μέτρα πρέπει να ληφθούν για την προστασία των αναγκών της θαλάσσιας και τοπικής ζωής, προς το αμοιβαίο συμφέρον και των δύο χωρών.
2. Επιπλέον, να δηλώσει εάν, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης, η νησίδα Καρά Αντά, που βρίσκεται στον κόλπο της Αλικαρνασσού, πρέπει να απονεμηθεί αποκλειστικά στην Τουρκία ή στην Ιταλία.
Άρθρο II.
Τα ζητήματα που αναφέρονται στο Άρθρο 1 θα υποβληθούν, μόλις η παρούσα συμφωνία τεθεί σε ισχύ, στο Μόνιμο Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης στη Χάγη μέσω επίδοσης της εν λόγω συμφωνίας που απευθύνεται στη Γραμματεία του εν λόγω Δικαστηρίου από το ένα ή το άλλο από τα δύο Μέρη.
Άρθρο III.
Η Κυβέρνηση της Τουρκικής Δημοκρατίας αναλαμβάνει, σύμφωνα με τις διατάξεις της παραγράφου 2 του Άρθρου 35 του Καταστατικού του Μόνιμου Δικαστηρίου Διεθνούς Δικαιοσύνης, να υποβάλει την απαραίτητη δήλωση στο εν λόγω Δικαστήριο προκειμένου να αποδεχτεί τη δικαιοδοσία του και να υποταχθεί στην απόφασή του.
Άρθρο IV.
Τα Μέρη θα προτείνουν από κοινού στο Μόνιμο Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης στη Χάγη, ενεργώντας σύμφωνα με τις διατάξεις του Άρθρου 48 του Καταστατικού του και του Άρθρου 33 του Κανονισμού Διαδικασίας του, όπως η προθεσμία που χορηγείται στις Τουρκικές και Ιταλικές Κυβερνήσεις για την κατάθεση των αντίστοιχων υπομνημάτων τους, στα οποία θα εκθέτουν τις απόψεις τους επί των ερωτημάτων που τίθενται και θα διατυπώνουν τα συμπεράσματά τους, οριστεί σε τρεις μήνες από την ημερομηνία που ορίζεται στη Διάταξη που εκδόθηκε από το Δικαστήριο· όπως η προθεσμία που χορηγείται στις Κυβερνήσεις της Τουρκίας και της Ιταλίας οριστεί σε τρεις μήνες από την ημερομηνία κατάθεσης των εν λόγω υπομνημάτων για την κατάθεση των αντι-υπομνημάτων τους σε απάντηση, διατυπώνοντας σε αυτά, εάν είναι απαραίτητο, τα συμπληρωματικά τους συμπεράσματα· και όπως η προθεσμία για τις απαντήσεις τους οριστεί σε δύο μήνες.
Τα Μέρη συμφωνούν επίσης να παραμείνουν στη διάθεση του Δικαστηρίου για ένα μήνα μετά την κατάθεση των απαντήσεων.
Άρθρο V.
Όλες οι διαδικασίες θα διεξάγονται στα γαλλικά και η απόφαση θα εκδίδεται σε αυτή τη γλώσσα.
Άρθρο VI.
Ο παρών Συμβιβασμός θα επικυρωθεί· οι επικυρώσεις θα ανταλλαγούν στη Ρώμη το συντομότερο δυνατό. Θα τεθεί σε ισχύ κατά την ανταλλαγή επικυρώσεων.
Άρθρο VII.
Για όλα τα θέματα που δεν καλύπτονται από τον παρόντα Συμβιβασμό, θα ισχύουν οι διατάξεις του Μόνιμου Δικαστηρίου Διεθνούς Δικαιοσύνης.
Άρθρο VIII.
Οι διατάξεις του προηγούμενου άρθρου θα ισχύουν μόνο για θέματα που αφορούν τη διαδικασία.
Συντάχθηκε σε δύο αντίγραφα για την ίδια ισχύ στην Άγκυρα, στις 30 Μαΐου 1929.
(Μ.Σ.) Δρ. Tevfik Rustu.
(Μ.Σ.) Luca Orsini Baroni.
Για επικυρωμένο ακριβές αντίγραφο.
Ο Επιτετραμμένος της Τουρκικής Δημοκρατίας στη Χάγη:
18 Νοεμβρίου 1931. (Υπογραφή) Ο. NuRI. [Σφραγίδα.]
Όμως οι δύο κυβερνήσεις ξεκίνησαν νέες διαπραγματεύσεις και αποφάσισαν να επιλύσουν τη διαφορά μέσω της διπλωματικής οδού, συνομολογώντας τη Σύμβαση της 4ης Ιανουαρίου 1932 «για τον καθορισμό των χωρικών υδάτων μεταξύ της νήσου του Καστελλόριζου και της ακτής της Ανατολίας».
Την ημέρα της υπογραφής, ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών Τεφίκ Ρουσδί, σε επιστολή του προς τον Ιταλό πρέσβη στην Άγκυρα εξέφρασε την ικανοποίησή του για τη διευθέτηση της εκκρεμότητας και υπογράμμισε ότι «ολόκληρο το εναπομένον τμήμα του θαλασσίου τουρκοϊταλικού συνόρου δεν αποτελεί το αντικείμενο διαφοράς και αμφισβήτησης οποιασδήποτε φύσης μεταξύ των δύο χωρών».
Οι Τούρκοι ισχυρίζονται, ότι η Σύμβαση της 4/1/1932 δεν έχει εγκριθεί από τη Βουλή τους, συνεπώς δεν είναι έγκυρη.
Ο Επιτετραμμένος τους, O. Nuri, σε επιστολή του προς τον Γ.Γ. του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, στις 22/6/1932 αναφέρει τα εξής (μετάφραση από το γαλλικό πρωτότυπο κείμενο: Νικολός Φαρμακίδης)
Κύριε Γραμματέα, 22 Ιουνίου 1932.
Αναφερόμενος σε ανακοίνωση του Υπουργείου Εξωτερικών και στην επιστολή σας προς τον Μαχμούτ Εσάτ Μπέη, πράκτορα της Τουρκικής Δημοκρατίας, έχω την τιμή να σας ενημερώσω ότι, αν και έχει ήδη εξεταστεί από την αρμόδια επιτροπή της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης, η Συμφωνία που υπογράφηκε στις 4 Ιανουαρίου 1932 μεταξύ της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας και της Βασιλικής Κυβέρνησης της Ιταλίας, με σκοπό τη φιλική διευθέτηση της διαφοράς σχετικά με την ιδιοκτησία των νησίδων και των βράχων που περιβάλλουν το νησί Καστελλόριζο, δεν έχει ακόμη επικυρωθεί από την εν λόγω Συνέλευση και προβλέπεται ότι η επικύρωση αυτή δεν θα πραγματοποιηθεί για αρκετούς μήνες, καθώς η Μεγάλη Συνέλευση πρόκειται σύντομα να ολοκληρώσει την τρέχουσα σύνοδό της. Επομένως, θα σας ήμουν ιδιαίτερα ευγνώμων αν προβείτε στις απαραίτητες διατυπώσεις για να παρατείνετε την προηγουμένως καθορισμένη προθεσμία για την έναρξη των διαδικασιών για έξι ακόμη μήνες, αρχής γενομένης από την 1η Ιουλίου.
Με εκτίμηση, κ.λπ. Ο Επιτετραμμένος της Τουρκίας: (Υπογραφή) Ο. ΝΟΥΡΙ.
Ακολούθησαν διαπραγματεύσεις μεταξύ ανωτέρων στελεχών των διπλωματικών υπηρεσιών των δύο χωρών και στελεχών του Πολεμικού Ναυτικού Ιταλίας και Τουρκίας που επιβεβαίωσαν ότι το θαλάσσιο σύνορο βόρεια του Καστελλόριζου «δεν αποτελεί αντικείμενο αμφισβήτησης». Το διαχωριστικό όριο κυριαρχίας μεταξύ των δύο χωρών αποτυπώθηκε στο Πρωτόκολλο της 28ης Δεκεμβρίου 1932. Αμέσως μετά (3 Ιανουαρίου 1933), ο Τούρκος Επιτετραμμένος Nuri ζητά από τον Γραμματέα του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης να αποσυρθεί από το Πινάκιο του Δικαστηρίου. Παραθέτουμε το κείμενο της επιστολής του O. Nuri σε μετάφραση από το γαλλικό πρωτότυπο του Νικολού Φαρμακίδη
Κύριε Γραμματέα, 3 Ιανουαρίου 1933.
Με εντολή της Κυβέρνησής μου, έχω την τιμή να σας ενημερώσω ότι η διαφορά μεταξύ Ιταλίας και Τουρκίας σχετικά με την ιδιοκτησία των νησιών, των νησίδων και των βράχων που περιβάλλουν το νησί Καστελλόριζο έχει διευθετηθεί με την υπογραφή Συμφωνίας που διαπραγματεύτηκε και συνάφθηκε σε πνεύμα φιλίας στην Άγκυρα στις 4 Ιανουαρίου 1932. Θα πρόσθετα ότι η συμφωνία αυτή, η οποία έχει ήδη επικυρωθεί από τη Βασιλική Κυβέρνηση της Ιταλίας, έχει υποβληθεί στη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας για έγκριση και, δεδομένου ότι οι Επιτροπές Εξωτερικών Υποθέσεων και Εθνικής Άμυνας της Μεγάλης Συνέλευσης την έχουν ήδη εγκρίνει ομόφωνα, έχω κάθε λόγο να πιστεύω ότι η τουρκική επικύρωση θα λάβει χώρα επίσης εντός ολίγων ημερών. Συνεπώς, βάσει των διατάξεων του Άρθρου 61 του Κανονισμού του Δικαστηρίου σας ενημερώνω ότι η Τουρκική Κυβέρνηση, σε συμφωνία με τη Βασιλική Κυβέρνηση της Ιταλίας, αποσύρει την αγωγή της που κινήθηκε με την
αίτησή της της 18ης Νοεμβρίου 1931 και σας παρακαλώ να λάβετε υπόψη την παρούσα ανακοίνωση, ώστε η εν λόγω υπόθεση να αφαιρεθεί από το πινάκιο του Δικαστηρίου.
Παρακαλώ αποδεχτείτε, κ.λπ.
Επίλογος
Όπως γράφει ο αείμνηστος Ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, μεταξύ 1933-1937 υπήρξε ανταλλαγή επιστολών σε επίπεδο Υπουργών Εξωτερικών των δύο χωρών, στην οποία καταγράφηκε η συναίνεση της τουρκικής κυβέρνησης στην οροθετική γραμμή που είχε χαραχτεί. Απόδειξη όλων αυτών είναι και ο τουρκικός χάρτης του 1937 που δημοσιεύουμε, στον οποίο οι ίδιοι οι Τούρκοι δέχονται τα σύνορα (που έχει η θάλασσα…), που σήμερα αμφισβητούν.
Ο ισχυρισμός τους ότι το Πρωτόκολλο της 28/12/1932 δεν αποτελεί πράξη νομικά ισχυρή, λόγω του ότι δεν υποβλήθηκε για επικύρωση στην τουρκική Εθνοσυνέλευση καταρρίπτεται από τη ρητή παραδοχή στις 20 Νοεμβρίου 1935, ότι το κείμενο του Πρωτοκόλλου αποτελεί «αναπόσπαστο τμήμα του Συμφώνου της 4ης Ιανουαρίου 1932». Η Τουρκία δεν έθεσε θέμα για οποιοδήποτε νησί ή νησίδα των Δωδεκανήσων, ούτε στα χρόνια του Β’ ΠΠ, ούτε μεταξύ 1945-47, όταν τη στρατιωτική διοίκηση των Δωδεκανήσων είχε η Μεγάλη Βρετανία.
Όπως γράφει ο Κ. Σβολόπουλος καμία σχετική αναφορά δεν υπάρχει σε ελληνικά, βρετανικά, γερμανικά και αμερικανικά αρχεία. Καμία αξίωση δεν πρόβαλε η Τουρκία και όταν τα Δωδεκάνησα παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα. Δεν έχει κανένα δικαίωμα να μιλά για (απο)στρατικοποίησή τους, καθώς επέλεξε να είναι ο «επιτήδειος ουδέτερος» του Β’ ΠΠ ελπίζοντας ότι κάτι θα πάρει στο τέλος.
Αυτοπαγιδεύτηκε και ως μη συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων (1947) πληρώνει τώρα τις επιλογές της. Όσο για τα Ίμια, σύμφωνα με τον Κ. Σβολόπουλο, η Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού έκανε συχνά επισκέψεις εκεί χωρίς καμία ενόχληση από τους Τούρκους. Στη «Μεγάλη Ίμια», από το 1975 έχει τοποθετηθεί τριγωνομετρική πυραμίδα… Δυστυχώς, τι έγινε το 1996, μάλλον δεν θα το μάθουμε ποτέ. Μάθαμε δυστυχώς για τις «γκρίζες ζώνες» και τη «Γαλάζια Πατρίδα» και μάλλον θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτές…
Εκείνο που πρέπει τέλος να τονιστεί είναι η σχεδόν εχθρική στάση της Ιταλίας απέναντι στη χώρα μας. Στο θέμα της Βορείου Ηπείρου, τη Μικρά Ασία και τα Δωδεκάνησα τουλάχιστον ήταν πάντα απέναντι στην Ελλάδα. Και σήμερα όμως που η Τουρκία προβάλλει έωλες αξιώσεις στο Αιγαίο, θα όφειλε, τουλάχιστον για τα Δωδεκάνησα, να πάρει ξεκάθαρη θέση και να συνδράμει διπλωματικά τη χώρα μας.
Όπως μας αποκάλυψε ο κύριος Νικολός Φαρμακίδης, τον οποίο ευχαριστούμε θερμά για τα στοιχεία που μας έστειλε και την πολύτιμη βοήθειά του έχει εντοπίσει επίσημα ιταλικά έγγραφα που αναφέρονται σε άγνωστες πτυχές του ζητήματος της Βορείου Ηπείρου και πώς η Ιταλία είχε τεράστια συμβολή στη δημιουργία του αλβανικού κράτους… Ελπίζουμε σύντομα να δημοσιεύσουμε κάποια από αυτά…
Πηγές: ΝΙΚΟΛΟΥ ΒΑΣ. ΦΑΡΜΑΚΙΔΗ, «Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ινφογνώμων, 2026.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΒΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, «Το καθεστώς των νησίδων στο Νοτιοανατολικό Αιγαίο. Η μαρτυρία των πηγών», ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ, ΑΘΗΝΑ 2002.
