Τα εγκλήματα των Τούρκων σε βάρος των Ελλήνων αιχμαλώτων της Μικράς Ασίας: Οι συγκλονιστικές περιγραφές του αντισυνταγματάρχη Μαραθέα

Για τα βασανιστήρια και όλα όσα πέρασαν οι Έλληνες αιχμάλωτοι των Τούρκων μετά τη μικρασιατική καταστροφή έχουν γραφτεί πολλά βιβλία και άρθρα, το θέμα όμως είναι ανεξάντλητο. Έχουμε βέβαια ασχοληθεί και στο παρελθόν με το θέμα, ωστόσο η αναζήτηση στοιχείων, ειδικά για ανάλογα ζητήματα, δεν σταματά.

Έτσι, στο βιβλίο των Νίκου Σ. Κανελλόπουλου και Νίκου Φ. Τόμπρου, «Η τραγική ιστορία των Ελλήνων αιχμαλώτων στη Μικρά Ασία, 1919-1924» εντοπίσαμε την κατάθεση στις ελληνικές Αρχές του Αντισυνταγματάρχη Ιππικού Κωνσταντίνου Μαραθέα μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα από την αιχμαλωσία του (από τις 20 Αυγούστου 1922 ως τις 14 Απριλίου 1923).

Το σημαντικότερο όλων είναι ότι η κατάθεση Μαραθέα στηρίχθηκε στο Ημερολόγιο που κρατούσε (πλήρες το χαρακτηρίζει ο ίδιος) και ότι είναι ότι ο μόνος αξιωματικός που κατόρθωσε κάτι τέτοιο. Επίσης, μελετώντας την κατάθεση του Μαραθέα στην αρμόδια Επιτροπή βλέπουμε ότι δεν αναφέρεται μόνο στις προσωπικές του περιπέτειες, αλλά μεταφέρει και τις φρικιαστικές ιστορίες και τη βάναυση και απάνθρωπη συμπεριφορά των Τούρκων απέναντι στους Έλληνες αιχμαλώτους, την ίδια ώρα, που οι Τούρκοι αιχμάλωτοι στην Ελλάδα περνούσαν πολύ καλύτερα…

Συγκλονιστικές περιγραφές του Μαραθέα

Φυσικά, δεν μπορούμε να αναφέρουμε όλα όσα υπάρχουν στο Ημερολόγιο του Μαραθέα. Θα παραθέσουμε τα πλέον ενδιαφέροντα, με τις ημερομηνίες κατά τις οποίες τα γεγονότα αυτά συνέβησαν.

20 Αυγούστου 1922: Στις 5 μ.μ. ο Μαραθέας, μαζί με άλλους αξιωματικούς και στρατιώτες που ακολουθούσαν τα Α’ και Β’ Σώματα Στρατού, πλην των Στρατηγών Τρικούπη και Διγενή, των Επιτελαρχών και του Διοικητή της ΧΙΙΙ (13ης) Μεραρχίας συνελήφθησαν και διατάχθηκαν να μπουν σε τετράδες και να μεταβούν με τα πόδια στο Ουσάκ. Πρώτα παρέδωσαν τα πιστόλια και τα κιάλια τους. Επικεφαλής των Τούρκων συνοδών τους ήταν ο Υπίλαρχος (Υπολοχαγός) Νιχάτ Μπέης. Στον δρόμο για το Ουσάκ Τούρκοι στρατιώτες αφαίρεσαν από τους Έλληνες ό,τι πολύτιμο είχαν. 5-6 χιλιόμετρα έξω από το Ουσάκ, μετά από πορεία 5 ωρών διατάχθηκαν να σταματήσουν. Ένας από τους αιχμαλώτους στρατιώτες που ακολουθούσαν, φορώντας μόνο «εσώβρακον και υποκάμισον» έτρεξε να ζητήσει βοήθεια από τους αξιωματικούς.

Αμέσως όμως κακοποιήθηκε από έναν Τούρκο στρατιώτη, που τον αποτελείωσε με την ξιφολόγχη. Στη συνέχεια, οι Έλληνες διατάχθηκαν να σχηματίσουν κύκλο. Αφού περιτριγυρίστηκαν από τους φρουρούς τους, τοποθετήθηκαν μπροστά τους δύο κλινοσκεπάσματα. Μέσω διερμηνέα, ο Νιχάτ διέταξε τους Έλληνες να αφήσουν σε αυτά ό,τι άλλο αντικείμενο αξίας είχαν (χρήματα, ρολόγια, δαχτυλίδια κ.ά.), απειλώντας ότι όποιος βρεθεί στη συνέχεια με κάτι πολύτιμο πάνω του, θα τιμωρηθεί παραδειγματικά. Γύρω στις 11 μ.μ. έφτασαν τελικά στο Ουσάκ.

Εκεί Τούρκοι πολίτες τους έβριζαν και τους λιθοβολούσαν. Φυσικά, οι Τούρκοι φρουροί παρέμεναν αδιάφοροι. Στην έξοδο της πόλης, σταμάτησαν ξανά και άλλαξε η φρουρά, τα μέλη της οποίας αφαίρεσαν μανδύες, χιτώνες, δέρματα και μπότες. Ο Αντισυνταγματάρχης Πυροβολικού Κατσαρός και ο Λοχαγός του Πεζικού Φουρναράκος χτυπήθηκαν άγρια στα γόνατα από τους Τούρκους, για να πάρουν τις μπότες τους, καθώς αντιδρούσαν. Στις 3 π.μ. έφτασαν στο Στρατηγείο της ΧΧΙΙΙης (23ης) Μεραρχίας. Τους διέταξαν να καθίσουν κάτω.

Ο Μέραρχος Ομέρ Χαλί τους είπε: «Εσείς οι Έλληνες λέτε ότι είμαστε τσέτες. Από τσέτες, δεν μπορούσατε να περιμένετε καλύτερη συμπεριφορά». Μετά από παραμονή μιας ώρας στο Στρατηγείο της Μεραρχίας, οι Έλληνες διατάχθηκαν να επιστρέψουν στο Ουσάκ, όπου έφτασαν γύρω στις 10 π.μ. Απ’ όπου περνούσαν, προπηλακίζονταν από τον όχλο. Ζήτησαν νερό από τους Τούρκους, αλλά δεν τους δόθηκε. Οι Έλληνες αξιωματικοί χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η πρώτη, στην οποία βρισκόταν και ο Μαραθέας οδηγήθηκε σε ένα κτίριο, παλιό νοσοκομείο. Στις 22 Αυγούστου δόθηκε στους Έλληνες χυλός και ψωμί. Να σημειώσουμε, ότι οι στρατιώτες είχαν μαντρωθεί στην κυριολεξία, κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό του Ουσάκ.

23 Αυγούστου 1922: Γύρω στις 10 π.μ. μπήκαν στο κατάλυμα των Ελλήνων 10 Τούρκοι πολίτες, με επικεφαλής έναν Τούρκο αξιωματικό. Ρωτήθηκαν αν ξέρουν κάποιον από τους Έλληνες. Απάντησαν αρνητικά, αλλά έβριζαν και έφτυναν στο πρόσωπο τον Μαραθέα και τους άλλους. Σε γειτονικό οίκημα, το προηγούμενο βράδυ μπήκαν μαινόμενοι Τούρκοι πολίτες που σκότωσαν εν ψυχρώ Έλληνες αξιωματικούς.

24-28 Αυγούστου 1922: Οι Έλληνες πήραν το πρώτο κύπελλο με τσάι. Η τροφή ήταν η ίδια. Ψωμί και τρία δοχεία πλιγούρι για όλους.

28 Αυγούστου 1922: Από το παράθυρο του οικήματος όπου διέμεναν, οι αξιωματικοί είδαν 100 Έλληνες αιχμαλώτους στρατιώτες «φάσματα» (φαντάσματα), να καθαρίζουν τον δρόμο από πέτρες και ακαθαρσίες. Οι Τούρκοι φρουροί, τους μαστίγωναν και τους απειλούσαν με ξιφολόγχες. Κάποια στιγμή, οι αξιωματικοί μίλησαν με τους στρατιώτες και έμαθαν ότι καθημερινά, αυτοί λαμβάνουν το μισό ψωμί απ’ ό,τι οι αξιωματικοί και ανά κύπελλο νερό. Επίσης, ότι καθημερινά πέθαιναν πολλοί Έλληνες στρατιώτες.

31 Αυγούστου – 4 Σεπτεμβρίου 1922: Οι Έλληνες αξιωματικοί λάμβαναν πλέον μόνο ψωμί κάθε μέρα. Διαμαρτυρήθηκαν στον φρούραρχο του Ουσάκ που δικαιολογήθηκε ότι αγνοούσε το γεγονός και διέταξε να ξαναδίνεται πλιγούρι στους Έλληνες. Τέσσερις Έλληνες γιατροί – αξιωματικοί διατάχθηκαν να καλύψουν τις υγειονομικές ανάγκες των αιχμαλώτων. Δύο από αυτούς, ο Υπίατρος Παπαδόπουλος και ο γιατρός Μπόσακας πέθαναν από εξανθηματικό τύφο. Οι γιατροί πληροφόρησαν τους αξιωματικούς, ότι τουλάχιστον 350 Έλληνες στρατιώτες πέθαναν σε τέσσερις μέρες, από πείνα, δίψα και ανεκδιήγητα μαρτύρια. Έφταναν στο σημείο να σκάβουν με τα νύχια στη γη για να βρουν νερό. Παρά τις διαμαρτυρίες των Ελλήνων γιατρών, οι Τούρκοι κώφευαν…

7 Σεπτεμβρίου 1922: Στις 8.30 π.μ., οι Έλληνες αξιωματικοί διατάχθηκαν να ετοιμαστούν για αναχώρηση. Έφτασαν στον σιδηροδρομικό σταθμό του Ουσάκ. Από εκεί ξεκίνησαν για το Αφιόν Καραχισάρ. Σε κάθε βαγόνι υπήρχαν 4 Τούρκοι φρουροί. Η Συμπεριφορά τους ήταν γενικά καλή. Λίγο πριν το Αφιόν Καραχισάρ όμως, ένας δεκανέας πήρε ό,τι είχε απομείνει από τους Έλληνες αξιωματικούς, με την απειλή όπλου. Στο Αφιόν Καραχισάρ οι Έλληνες έφτασαν στις 8 π.μ. της 8/9/1922. Μέχρι το μεσημέρι έμειναν στα βαγόνια. Τους δόθηκε λίγο ψωμί και ελιές. Ακολούθως έφτασαν στο χωριό Τσάι, μέσα σε απειλές από ωρυόμενους Τούρκους. Επόμενος σταθμός ήταν το χωριό Μπουλαβαντί.

9 Σεπτεμβρίου 1922: Στις 6 π.μ. ,αφού τους δόθηκαν ψωμί κι ελιές, οι Έλληνες αξιωματικοί αναχώρησαν για το χωριό Αζιζιέ. Οι κάτοικοί του είχαν ειδοποιηθεί για την άφιξη των Ελλήνων και τους περίμεναν περίπου ένα χιλιόμετρο έξω από αυτό. Τους «υποδέχτηκαν» με βρισιές, φτυσίματα και λιθοβολισμούς. Έντρομοι οι αξιωματικοί μπήκαν σ’ ένα χάνι όπου και κατέλυσαν.

10 Σεπτεμβρίου 1922: Οι αξιωματικοί παρέμειναν στο Αζιζιέ μετά από διαμαρτυρίες τους ότι ήταν εξαντλημένοι.

11 Σεπτεμβρίου 1922: Αναχώρηση των αξιωματικών για το χωριό Τσαντίρ. Περπατούσαν όλη μέρα μέσα στην έρημο και αναγκάστηκαν να πιουν από το νερό των τελμάτων που υπήρχαν σε αυτή. Στο Τσαντίρ έφτασαν στις 6 μ.μ. και κοιμήθηκαν σε στάβλους…

12 Σεπτεμβρίου 1922: Στις 7.30 π.μ. αναχώρησαν για το Σιβρί Χισάρ. Οι κάτοικοί του είχαν ενημερωθεί και περίμεναν τους Έλληνες αξιωματικούς. Ακόμα και τα γυναικόπαιδα ασχημονούσαν σε βάρος τους. Μόλις πρόλαβαν οι Έλληνες να μπουν στο οίκημα όπου θα διέμεναν. Η φρουρά, τους έσωσε από τα χειρότερα. Και την επόμενη μέρα, μετά τις διαμαρτυρίες του Επίατρου Μαυραγάνη, οι Έλληνες έμειναν στο Σιβρί Χισάρ (13/9).

14 Σεπτεμβρίου 1922: Στις 6 π.μ. οι αξιωματικοί ξεκίνησαν για το Μιτσέρ, στον σιδηροδρομικό σταθμό του οποίου έφτασαν στις 5 μ.μ. Διανυκτέρευσαν σε μεγάλες νοσοκομειακές σκηνές. Το πρωί και ενώ οι Τούρκοι αξιωματικοί είχαν αναχωρήσει, ένας Τούρκος λοχίας επέλεξε βίαια 5 Έλληνες αξιωματικούς και τους έβαλε να μεταφέρουν τα πράγματά τους! Ακολούθησαν οι Τούρκοι υπηρέτες των αξιωματικών, χωρίς να μεταφέρουν απολύτως τίποτα.

Το ταξίδι και η άφιξη στην Άγκυρα

15 Σεπτεμβρίου 1922: Στις 10.30 π.μ. οι Έλληνες αξιωματικοί ξεκίνησαν, με φορτηγά σιδηροδρομικά βαγόνια για την Άγκυρα. Εκεί έφτασαν στις 6 μ.μ. Τους «υποδέχτηκαν» όλοι σχεδόν οι κάτοικοι της πόλης. Πεζοί οι Έλληνες αξιωματικοί προχωρούσαν στην Άγκυρα καθυβριζόμενοι από άντρες, γυναίκες και παιδιά. Όταν έφτασαν 200 μέτρα μακριά από την τουρκική εθνοσυνέλευση, ένας Τούρκος αξιωματικός τους ενημέρωσε στα γαλλικά, πως όλοι οι αξιωματικοί οφείλουν, όταν περάσουν μπροστά από τη μεγάλη εθνοσυνέλευση, να χαιρετίσουν την τουρκική σημαία αποκαλυπτόμενοι (βγάζοντας τα πηλήκια τους), κάτι που έγινε. Μπροστά ακριβώς από την εθνοσυνέλευση υπήρχε ένα καφενείο.

Οι θαμώνες του άρχισαν να πετροβολούν τους Έλληνες αξιωματικούς. Ο Ταγματάρχης του Μηχανικού Δροσινός τραυματίστηκε σε δύο σημεία στο κεφάλι, από τα οποία έτρεχε αίμα. Όταν πέρασαν τη μεγάλη εθνοσυνέλευση, οι Έλληνες φόρεσαν πάλι τα πηλήκιά τους. Όμως ένας Τούρκος αξιωματικός της Χωροφυλακής μαστίγωσε με μίσος τον Αντισυνταγματάρχη Κατσαρά, που βρισκόταν στην πρώτη τετράδα των αξιωματικών, λέγοντας ότι οι Έλληνες πρέπει να βγάλουν πάλι τα πηλήκια τους. Αυτό έγινε, για 500 περίπου μέτρα. Ακολούθως, οι ανώτεροι αξιωματικοί πήγαν στο νοσοκομείο της πόλης με αυτοκίνητα και οι υπόλοιποι πεζοί.

16-22 Σεπτεμβρίου 1922: Κατά τη διαμονή των αξιωματικών στο νοσοκομείο δεν υπήρξε κάποιο πρόβλημα. Εκεί τους δόθηκαν και τα πρώτα χρήματα, 250 τούρκικες λίρες για 215 αξιωματικούς! Στις 26 Σεπτεμβρίου έφτασαν στο Κιρ Σεχίρ. Εκεί, μέσα στο διοικητήριο ήταν έγκλειστοι 350 αξιωματικοί, ανάμεσά τους και οι αιχμάλωτοι στρατηγοί Τρικούπης, Διγενής και Δημαράς. Όλες οι προμήθειες γίνονταν από τον «χορηγητή» Τζεβδέτ Μπέη Μπιμπασάκη, που πουλούσε τα διάφορα προϊόντα σε τετραπλάσιες και πενταπλάσιες τιμές από αυτές των καταστημάτων της πόλης.

17 Οκτωβρίου 1922: Φτάνουν στο Κιρ Σεχίρ 70 αξιωματικοί της ΧΙης Μεραρχίας υπό τον Στρατηγό Κλαδά (τον τέταρτο Στρατηγό που αιχμαλωτίστηκε). Διηγήθηκαν στους συναδέλφους τους όσα έγιναν σε βάρος τους στο Εσκί Σεχίρ. Δύο λοχαγοί, ο Κολοκούρης του Πυροβολικού και ένας του Πεζικού κακοποιήθηκαν και πέθαναν. Συνολικά, στο Εσκί Σεχίρ κακοποιήθηκαν 62 Έλληνες αξιωματικοί, οι οποίοι μεταφέρθηκαν σε νοσοκομεία.

27 Οκτωβρίου 1922: Έφτασαν στο Κιρ Σεχίρ 30 αξιωματικοί και δημόσιοι υπάλληλοι από τη Σμύρνη. Συνελήφθησαν αιχμάλωτοι, αφού παραδόθηκαν μετά από διαταγή, ότι αν δεν παραδοθούν μέχρι συγκεκριμένη ημερομηνία, θα τυφεκισθούν.

16 Νοεμβρίου 1922: Στον θάλαμο των στρατηγών, ο Κλαδάς επιχείρησε να αυτοκτονήσει. Δεν άντεχε πλέον να βλέπει να προσβάλλονται και να εξευτελίζονται αξιωματικοί, ενώ είχε ενοχληθεί και από τα δεινά των αιχμαλώτων αξιωματικών, μετά τη σύλληψή τους.

24 Δεκεμβρίου 1922: Έγινε η κηδεία του Ταγματάρχη Βασιλείου Παπανελόπουλου, που πέθανε από ανακοπή καρδιάς. Στην εξόδιο ακολουθία παραβρέθηκαν, φρουρούμενοι βέβαια, όλοι οι Έλληνες αξιωματικοί. Ο σταυρός που τοποθετήθηκε πάνω στο μνήμα του Παπανελόπουλου κομματιάστηκε, σχεδόν αμέσως, από Τούρκους του Κιρ Σεχίρ…

Η ώρα της επιστροφής

Από τα τέλη Ιανουαρίου 1923 ξεκίνησε η αντίστροφη μέτρηση για την επιστροφή του Μαραθέα στην Ελλάδα, μαζί με άλλους συναδέλφους του. Θα αναφερθούμε στα κυριότερα γεγονότα.

Όταν αποφασίστηκε η ανταλλαγή των αιχμαλώτων αξιωματικών, ο Τζεβδέτ Μπιμπασάκης, που μιλούσε άπταιστα ελληνικά με το κατάλληλο «λάδωμα», τοποθετούσε αξιωματικούς στους καταλόγους των υπό ανταλλαγή αιχμαλώτων. Ο Λοχαγός Εμίν Μπέης, διοικητής των αιχμαλώτων, παρουσιάστηκε στον Στρατηγό Τρικούπη και του είπε ότι έχει πληροφορηθεί για τις πλάγιες μεθόδους που χρησιμοποιούνταν από τους Έλληνες αξιωματικούς για επιστροφή στην Ελλάδα, κατηγορώντας ευθέως τον Μπιμπασάκη. Όταν το έμαθε αυτός, άρχισε να βρίζει τον Εμίν Μπέη και τον «προειδοποιούσε» ότι ήξερε με ποιους τρόπους οι Τούρκοι αξιωματικοί εκμεταλλεύονταν τους Έλληνες! Κάπου εκεί, φαίνεται ότι τελείωσε και η αυστηρότητα του Εμίν Μπέη και το όλο θέμα έληξε…

Στις 24 Μαρτίου 1923, 54 Έλληνες αξιωματικοί έφτασαν στην Άγκυρα. Από εκεί αναχώρησαν στις 10 Απριλίου για το Αφιόν Καραχισάρ και στη συνέχεια για το Ουσάκ. Εκεί έφτασαν στις 13 Απριλίου 1923, στις 11 π.μ. Ο Μαραθέας αναφέρει ότι εκεί συνάντησαν Έλληνες στρατιώτες να κάνουν αγγαρείες κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό. Μετέφεραν διάφορα είδη. Ήταν τελείως ρακένδυτοι και με ακάλυπτα πολλά μέλη του σώματός τους. Όταν, στις 14 Απριλίου 1923 οι αξιωματικοί έφτασαν στη Μαγνησία (της Μικράς Ασίας), κάποιοι Έλληνες στρατιώτες προσπάθησαν να τους πλησιάσουν ζητώντας χρήματα. Ωστόσο, μαστιγώθηκαν άγρια από Τούρκους χωροφύλακες και λιθοβολήθηκαν από το πλήθος.

Τελικά, οι Έλληνες αξιωματικοί, ανάμεσά τους και ο Μαραθέας, έφτασαν στη Σμύρνη. Τους έβαλαν να κοιμηθούν σε ένα στρατιωτικό θάλαμο. Οι 160 Έλληνες αξιωματικοί κοιμήθηκαν στο πάτωμα, καθώς οι Τούρκοι διέθεσαν 12- 14 στρώματα, μόνο για τους πλέον υψηλόβαθμους από αυτούς. Εκεί έμειναν για τρεις μέρες. Στη διάρκεια της νύχτας απαγορευόταν να πάνε στην τουαλέτα ή να βγουν έξω από τον θάλαμο για να πιουν νερό. Αυτό τελικά το κατάφεραν οι Έλληνες δωροδοκώντας τους Τούρκους στρατιώτες φρουρούς. Ο Μαραθέας επέστρεψε στην Ελλάδα γύρω στις 20 Απριλίου 1923 και στις 30 Απριλίου κατέθεσε στην αρμόδια επιτροπή τα στοιχεία που αναφέραμε. Και δεν ήταν μόνο αυτά…

Επίλογος

Στις 13/04/1923, στο Ουσάκ, Έλληνας Λοχίας ανέφερε στον Μαραθέα τα εξής: Σύνολο Ελλήνων αιχμαλώτων Α’ και Β’ Σώματος Στρατού 6.680. Αιχμάλωτοι του 18ου Συντάγματος: 3.400. Πολίτες από τη Σμύρνη και άλλες πόλεις, αιχμάλωτοι: 3.500. Από όλους αυτούς, στο Ουσάκ είχαν μείνει λιγότεροι από 3.000. Οι υπόλοιποι πέθαναν από εξανθηματικό τύφο…

Όπως αναφέρει ο ίδιος Λοχίας, πολλοί Έλληνες στρατιώτες αιχμάλωτοι που βρίσκονταν στο νοσοκομείο του Ουσάκ ακρωτηριάστηκαν λόγω κρυοπαγημάτων…

Πολύ σημαντική είναι και η αναφορά του Μαραθέα στον αριθμό των αιχμαλώτων, καθώς, όπως έχουμε αναφέρει, στο θέμα της ανταλλαγής των Ελλήνων με τους Τούρκους υπήρξε σύγχυση.

Παραθέτουμε ακριβώς όσα αναφέρει ο Μαραθέας (το κείμενο έχει μεταφερθεί στη Δημοτική): «Στις 5 Οκτωβρίου ο Στρατηγός Τρικούπης μας πληροφόρησε κατόπιν συνομιλίας του με τον Διοικητή των Αιχμαλώτων Συνταγματάρχη Ιρφάν, ότι τηλεγράφημα επίσημο του Υπουργείου Στρατιωτικών (Διευθύνσεως Αιχμαλώτων) από την Άγκυρα αναφέρει ότι συνελήφθησαν 2.050 αξιωματικοί αιχμάλωτοι, από τους οποίους 250 ανώτεροι, 4 Στρατηγοί, 32.000 στρατιώτες, 400 περίπου τηλεβόλα, 10.000 οπλοπολυβόλα, 12.000 πολυβόλα, 2.500 αυτοκίνητα…».

Θα εστιάσουμε στον αριθμό των αιχμαλώτων. Σύμφωνα με τα επίσημα τουρκικά στοιχεία, συνελήφθησαν 34.050 Έλληνες, αξιωματικοί και στρατιώτες. Στη χώρα μας επέστρεψαν από τα τουρκικά στρατόπεδα αιχμαλώτων της Μ. Ασίας 847 αξιωματικοί και 15.214 οπλίτες, συνολικά δηλαδή 16.061 άτομα. Τουλάχιστον 18.000 δεν γύρισαν ποτέ. Η ελληνική πλευρά ανέβασε τον αριθμό αυτό σε 38.786 άτομα. Μετά τους 94 αιχμαλώτους που έφτασαν στην Ελλάδα στις αρχές του 1924, η Τουρκία ανέφερε ότι δεν υπήρχαν άλλοι Έλληνες αιχμάλωτοι. Σποραδικά επέστρεφαν στην Ελλάδα κάποιοι ως το 1932! Υπήρξαν αναφορές για Έλληνες αιχμαλώτους της μικρασιατικής καταστροφής που, με κάποιο τρόπο, εντοπίστηκαν στην Τουρκία το 1950! Η Ελλάδα και η Τουρκία είχαν υπογράψει τις Συνθήκες της Χάγης του 1899 για τους αιχμαλώτους πολέμου.

Η Ελλάδα τήρησε τις υποχρεώσεις της. Η Τουρκία, για μία ακόμα φορά, όχι. Εκτός από όλα τα άλλα είναι υπεύθυνη και για μια ακόμα «γενοκτονία», αυτή των Ελλήνων αιχμαλώτων πολέμου. Είναι υπόλογη και θα έπρεπε τουλάχιστον να παραδεχτεί το γεγονός. Δυστυχώς, από ένα κράτος που δεν έχει προσφέρει τίποτα στην ανθρωπότητα, παρά μόνο εγκλήματα και βαρβαρότητες, μάλλον δεν μπορούμε να περιμένουμε να γίνει ποτέ κάτι τέτοιο…

Πηγή: ΝΙΚΟΣ Σ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ – ΝΙΚΟΣ Φ. ΤΟΜΠΡΟΣ, «Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΩΝ ΣΤΗ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ 1919-1924», ΜΙΝΩΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ, 2024.

Ευχαριστούμε θερμά τις εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ για την πολύτιμη βοήθειά τους.