Oι ανιστόρητες αναφορές Ράμα, ο «Αλβανός» Μέγας Αλέξανδρος και το συνέδριο του Βερολίνου το 1878

Ίσως πολλοί να ένιωσαν έκπληξη από το ανθελληνικό ξέσπασμα του Αλβανού πρωθυπουργού Έντι Ράμα την προηγούμενη εβδομάδα, στο οποίο ανέφερε ότι όσοι μιλάμε Ελληνικά, δεν έχουμε σχέση με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

Ευτυχώς που δεν είπε ότι μόνο όσοι μιλούν Αλβανικά έχουν σχέση με τους δύο μεγάλους αρχαίους φιλοσόφους… Μετά τη γενική κατακραυγή και τις σφοδρές αντιδράσεις που προκάλεσαν οι δηλώσεις του αυτές, ο Ράμα αναδιπλώθηκε, εν μέρει, λέγοντας ότι «έκανε πλάκα». Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης χαρακτήρισε «χοντράδα» όσα είπε ο Έντι Ράμα.

Όσα είπε ο Έντι Ράμα και πολλά ακόμα, λέγονται και γράφονται όχι μόνο στα σχόλια του protothema.gr και άλλων σάιτ, αλλά και στα σόσιαλ μίντια. Οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, θεωρούν ότι αυτά γίνονται τα τελευταία χρόνια, μετά τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και τη μαζική εγκατάσταση Αλβανών στην Ελλάδα. Αυτό όμως δεν ισχύει. Όπως θα δούμε, αυτές οι ανιστόρητες θέσεις των Αλβανών χρονολογούνται τουλάχιστον από το 1878, όταν με το Συνέδριο του Βερολίνου ξεκίνησαν τα σχέδια από «Αλβανούς», χωρίς αλβανική εθνική συνείδηση για τη δημιουργία αλβανικού κράτους! Όταν κάποιοι μαθαίνουν παραμύθια για σχεδόν 150 χρόνια, πώς να δεχτούν την αλήθεια; Ας δούμε λοιπόν πώς ξεκίνησε η όλη ιστορία.

Η «Λίγκα της Πριζρένης» – Το αλβανικό αίτημα στον Ντισραέλι

Το 1878, όπως έχουμε αναφέρει σε άλλα άρθρα μας έγινε το Συνέδριο του Βερολίνου, σε μια προσπάθεια να αποκατασταθούν οι ισορροπίες, που είχαν διαταραχθεί από τις εξωφρενικές προβλέψεις της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου (1878), λίγους μήνες πριν το Συνέδριο του Βερολίνου, με τις οποίες ιδρυόταν ένα τεράστιο βουλγαρικό κράτος, με το οποίο η γειτονική χώρα, με ρωσική υποστήριξη καταλάμβανε μία τεράστια έκταση στα Βαλκάνια και έφτανε μέχρι το Αιγαίο.

Η Υψηλή Πύλη παρότρυνε τους Αλβανούς να στείλουν στον Βρετανό πρωθυπουργό Benjamin Disraeli, που συμμετείχε στο Συνέδριο ένα υπόμνημα με τα αιτήματά τους.

Οι Οθωμανοί επικαλέστηκαν την κοινή μουσουλμανική θρησκεία, δήθεν για να βοηθήσουν τους Αλβανούς, στην πραγματικότητα όμως για να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα. Ο Ντισραέλι ούτε καν ασχολήθηκε με τα αλβανικά αιτήματα. Μάλιστα, τα αγνόησε επιδεικτικά. Ωστόσο, οι Αλβανοί δεν αποθαρρύνθηκαν.

Διαβάστε επίσης: Το ελληνοαλβανικό κράτος που δεν δημιουργήθηκε ποτέ

Αμπντούλ Φρασέρι (Abdyl Frasheri): ο πρωτοπόρος της αλβανικής προπαγάνδας

Το 1878, ο Τουρκαλβανός Αμπντούλ Φρασέρι (1839-1892), που διετέλεσε και μέλος του Οθωμανικού Κοινοβουλίου δημοσίευσε ένα κείμενο στην εφημερίδα Vasiret ή Basiret της Κωνσταντινούπολης (επρόκειτο για σχετικά βραχύβιο έντυπο που κυκλοφόρησε από το 1869 ως το 1879, με έντονα φιλοϊσλαμικές θέσεις), στο οποίο ανέφερε ότι σε όλη την Ήπειρο, εκτός από την Άρτα, οι κάτοικοι μιλούσαν την αλβανική γλώσσα.

Φυσικά, επρόκειτο για τερατώδες ψέμα. Υπάρχουν έγγραφα εκείνης της εποχής, ακόμα και από την Βόρεια Ήπειρο γραμμένα στα ελληνικά. Ο Φρασέρι όριζε ως Αλβανία την περιοχή που οριζόταν από τη Δαλματία, το Μαυροβούνιο και τη Σερβία. Οι Έλληνες, κατά τον Φρασέρι, δεν κατοικούσαν στην Ήπειρο, ούτε στη Μακεδονία, αλλά στη Θεσσαλία, τα νησιά του Αιγαίου και τα νησιά του Ιονίου. Ο Σωτήρης Πετρόπουλος, στο περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ», τ. 519, Σεπτέμβριος 2011, σε άρθρο του με τίτλο «Οι ελληνοαλβανικές σχέσεις» (σελ. 31) γράφει ότι ένα δημοσίευμα του 1878 συνέδεε «τους Αλβανούς με τους αρχαίους Ιλλυριούς, οι οποίοι κατοικούσαν στην Ιλλυρική χερσόνησο από την Ελλάδα ως τον Κόλπο της Τεργέστης και πιθανώς, και στη Μακεδονία και στη Μοισία…».

Ο συντάκτης του άρθρου όμως «φρόντιζε να μην έρχεται σε αντίθεση με προηγούμενα άρθρα, συνδέοντας τους Ιλλυριούς με τους Πελασγούς». Το άρθρο, μάλιστα προχωρούσε σε αναλύσεις του πώς τα αλβανικά αποτελούν τη γλώσσα βάση των ελληνικών, αλλά και των λατινικών, ότι ο Μέγας Αλέξανδρος ήταν κατ’ ουσίαν Αλβανός, ότι οι κατακτήσεις του οφείλονταν στις αλβανικές τεχνικές παραγωγής όπλων κ.ά.

Πρόκειται για το πιο φαιδρό κείμενο που έχουμε διαβάσει για τον Μέγα Αλέξανδρο. Ο πατέρας του Φίλιππος Β’ γεννήθηκε στην αρχαία Πέλλα και η μητέρα του Ολυμπιάδα ήταν κόρη του Νεοπτόλεμου Β’, βασιλιά των Μολοσσών της Ηπείρου και γεννήθηκε, κατά πάσα πιθανότητα, στην αρχαία Πασσαρώνα κοντά στη σημερινή Ζίτσα του νομού Ιωαννίνων. Από πού προκύπτει ότι ο γιος τους ήταν Αλβανός; Για το ότι τα αλβανικά (υπάρχει κάποιο αρχαίο δείγμα τους;) ήταν γλώσσα -βάση των αρχαίων ελληνικών και λατινικών υπάρχει κάποιος σοβαρός επιστήμονας που το υποστηρίζει. Και τέλος, ποιες ήταν οι «αλβανικές τεχνικές παραγωγής όπλων», στις οποίες οφείλει τις κατακτήσεις του ο Αλέξανδρος; Η σάρισα, αν ρωτήσουμε έναν Αλβανό γνωρίζει από το ξύλο ποιου δέντρου κατασκευαζόταν και πόσο μήκος είχε; Οι πολιορκητικές μηχανές, οι κριοί, οι συναρμολογούμενες σκάλες που χρησιμοποιούσε ο Αλέξανδρος ήταν αλβανικές επινοήσεις; Ο στόλος του Μακεδόνα στρατηλάτη, με Ναύαρχο τον Κρητικό Νέαρχο, που εκτός από πολεμικές επιχειρήσεις συμμετείχε και σε εξερευνητικές αποστολές είχε ναυπηγηθεί από Αλβανούς;

Τα τελευταία 30-35 χρόνια που γνωρίσαμε καλά τους Αλβανούς, μάθαμε ότι μάλλον ειδικεύονται σε άλλου είδους επινοήσεις και εξοπλισμούς…

Οι απαράδεκτοι αλβανικοί ισχυρισμοί για την Ήπειρο!

Το 1879, οι Αλβανοί εθνικιστές υπέβαλαν τα αιτήματά τους στην Υψηλή Πύλη, η οποία τα αγνόησε επιδεικτικά. Λίγο αργότερα ο Φρασέρι και ο Μεχμέτ Αλή Βρυώνη, επιφανής Αλβανός εθνικιστής επίσης έγραψαν στη γαλλική εφημερίδα «Moniteur Universal», ένα άρθρο, στο οποίο στοχοποίησαν την Ήπειρο. Ο τέως Υπουργός Αλέκος Παπαδόπουλος, στο βιβλίο «Ο αλβανικός εθνικισμός και οι οικουμενικός ελληνισμός», Εκδόσεις Λιβάνη, 1994, σελ. 24-25 παραθέτει ένα απόσπασμα του άρθρου: «… η χώρα αυτή (Ήπειρος) ουδέποτε αποτέλεσε μέρος της Ελλάδος… τα πανάρχαια χρόνια κατοικούσαν (στην Ήπειρο) οι Αιγύπτιοι (!). Κατά τον Στράβωνα, μάλιστα, η Ελλάδα συνόρευε προς βορράν με την Ακαρνανία και τον Αμβρακικό Κόλπο. Αφού, λοιπόν, η αρχαία Γεωγραφία δεν έρχεται συνεπίκουρη στους Έλληνες ρωτάμε τους αντιφρονούντες: ποιο μέρος της Ηπείρου είναι ελληνικό; Εκείνος που τυχόν αποδέχεται τα επιχειρήματα των ελληνικών συλλόγων θα πίστευε ότι στην Ελλάδα δεν ανήκει μόνο η Αλβανία, αλλά και η Μακεδονία, η Θράκη, η Ρουμανία, η Μ. Ασία και η Μεγ. Ελλάδα (σημ: η γνωστή Magna Grecia) και αυτή ακόμα η Μασσαλία. Η Ήπειρος κατοικείται από 650.000. Πόσοι από αυτούς άραγε είναι Έλληνες και πού κατοικούν; Στην Κορυτσά, στο Μπεράτι, στο Αργυρόκαστρο ή στην Τσαμουριά; Βεβαίως όχι. Γιατί όποιο χωριό και αν διέρχεται κανείς συναντά μόνον Αλβανούς Ηπειρώτες και όχι Έλληνες… Η Ήπειρος ήταν και θα μείνει πάντοτε αλβανική, όπως την δημιούργησε η φύση και η ιστορία. Εάν επιμείνει η Ελλάδα στην ακόρεστη πλεονεξία της, που αντιβαίνει τους κανόνες της δικαιοσύνης και τους δίκαιους εθνικούς πόθους μας, οι Αλβανοί έχουν αδιαπραγμάτευτη θέληση να υπερασπιστούν την πατρίδα τους μέχρις εσχάτων».

Ο Στράβωνας και ο Θουκυδίδης κάνουν μνεία στους Ηπειρώτες έχοντας στον νου τους την αρχαία Αθήνα και την εκλεπτυσμένη γλώσσα της. Ο μεγάλος γεωγράφος αναφέρει ότι τα όρια της Ηπείρου έφταναν ως τον ποταμό Γενούσο (Σκούμπιν). Υπήρχαν άλλοι (Απολλόδωρος, Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς, ο Ρωμαίος πολιτικός και συγγραφέας Φροντίνος, ο Παυσανίας, ο Πτολεμαίος και ο Ευτρόπιος που θεωρούν, και σωστά, τους Ηπειρώτες, Έλληνες. Άλλωστε, στην Ήπειρο βρίσκεται το Μαντείο της Δωδώνης, το δεύτερο σημαντικότερο της αρχαίας Ελλάδας, μετά από αυτό των Δελφών. Υπάρχει περίπτωση, οι αρχαίοι Έλληνες να δημιούργησαν το 2.600 π.Χ. το πρώτο μαντείο τους, εκτός Ελλάδας;

Όλοι οι σπουδαίοι ξένοι γεωγράφοι στους χάρτες τους θεωρούν τη Β. Ήπειρο ελληνική. Ενδεικτικά, αναφέρουμε τους: Dancherus (1650), R. Randolph (1650), G. Blau (1650), P. De Wit (1680), Philip Sea (1690-1701), J. B. Niolin (1699), J. Bapt. Homann (1740), P. Mariette (1846) κ.ά. Το γεωγραφικό ίδρυμα Stanford του Λονδίνου (1877) θεωρεί ότι η ΒΔ οριογραμμή της Ελλάδας ξεκινά από τον Κόλπο της Αυλώνας, περνάει βόρεια από την Κλεισούρα και δυτικά της Μοσχόπολης και καταλήγει στη λίμνη Οχρίδα. Τέλος, ο σπουδαίος γεωγράφος Κίπερτ (Βερολίνο 1878), τοποθετεί τα ελληνοαλβανικά σύνορα στον ποταμό Γενούσο τονίζοντας ότι δεν εγνώριζε επαρχία «περισσότερον ελληνικήν» από την Ήπειρο, ως προς τον αριθμό του πληθυσμού, την γλώσσα, «την διάνοιαν, την εμπορικήν, ναυτικήν και βιομηχανικήν κίνησιν…».

Όσο για το ερώτημα των Φρασέρι – Αλή Βρυώνη, πόσοι από τους 650.000 κατοίκους της Ηπείρου είναι Έλληνες η απάντηση είναι καταπέλτης για το φαιδρό ερώτημα. Ιταλική στατιστική του 1907, στους 452.000 κατοίκους της Ηπείρου καταγράφει 297.000 Χριστιανούς και 155.000 Μουσουλμάνους. Σύμφωνα με οθωμανική στατιστική του 1908, σε 500.000 κατοίκους της Ηπείρου, 380.000 δήλωσαν ότι είναι Έλληνες Χριστιανοί και 120.000 Μουσουλμάνοι Τούρκοι. Ελάχιστοι ανάμεσα σ’ αυτούς ισχυρίστηκαν ότι ήταν Αλβανοί!

Και η απογραφή της «Διεθνούς Επιτροπής Εθνολογικού Ελέγχου» (ως τις 28/4/1914 ήταν ισοπεδωτική για τους Αλβανούς. Στους καζάδες της Β. Ηπείρου ζούσαν: 129.709 Έλληνες και 57.012 Αλβανοί! Παρά τη συντριπτική υπεροχή του ελληνικού στοιχείου σε όλους τους καζάδες (επαρχίες), πλην του καζά Σταρόβου, η Βόρειος Ήπειρος παραχωρήθηκε, μετά από ασφυκτικές πιέσεις Ιταλών και Αυστριακών στην Αλβανία. Οι Σέρβοι που ήταν έτοιμοι να καταλάβουν το Δυρράχιο υποχρεώθηκαν να οπισθοχωρήσουν, ενώ και οι Μαυροβούνιοι που είχαν καταλάβει με αίμα τη Σκόδρα, την παρέδωσαν στους συμμάχους των Οθωμανών, Αλβανούς!

Οι Νεότουρκοι και ο Ισμαήλ Κεμάλ

Το 1908 έγινε η επανάσταση των Νεότουρκων με αφετηρία τη Θεσσαλονίκη, που ήταν τότε οθωμανοκρατούμενη. Αρχικά οι Νεότουρκοι διακήρυξαν ισότητα, παραχώρηση δικαιωμάτων στις εθνότητες της Αυτοκρατορίας κ.ά. Δεν έκαναν όμως τίποτα από αυτά, αντίθετα η συμπεριφορά τους απέναντι στους αλλόθρησκους υπηκόους τους ήταν βάναυση.

Με τους Βαλκανικούς Πολέμους η Οθωμανική Αυτοκρατορία απώλεσε σχεδόν όλα τα εδάφη της στα Βαλκάνια. Οι Αλβανοί, που είχαν αναθαρρήσει, καθώς οι Νεότουρκοι ήταν οι πρώτοι που καθόρισαν τα όρια του αλβανικού «κράτους» (καλοκαίρι 1912), κάτι που οι ίδιοι οι Αλβανοί δεν μπόρεσαν να κάνουν! Έτσι τα βιλαέτια (νομοί) Ιωαννίνων και Σκόδρας, καθώς και μεγάλα τμήματα των Βιλαετίων Μοναστηρίου και κοσσυφοπεδίου θεωρήθηκαν ότι αποτελούν την Αλβανία. Οι ακραίοι Αλβανοί εθνικιστές γνώριζαν πλέον τι να διεκδικήσουν.

Η Ελλάδα είδε έκπληκτη, περιοχές με αμιγώς ελληνικό πληθυσμό ή με συντριπτική υπεροχή των Ελλήνων να συμπεριλαμβάνονται στα «αλβανικά εδάφη». Την ίδια ώρα, η ελληνική κυβέρνηση συνομιλούσε με Αλβανούς διανοούμενους και μπέηδες, για τη δημιουργία ενός ελληνοαλβανικού κράτους.

Οι Αλβανοί επέμεναν ότι η Ήπειρος πρέπει να παραχωρηθεί σε αυτούς. Οι ελληνικές κυβερνήσεις, για άγνωστους λόγους συνέχιζαν τις συνομιλίες με διάφορους μεμονωμένους Αλβανούς, όπως ο Ισμαήλ Κεμάλ. Κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, οι Αλβανοί πολέμησαν στο πλευρό των Οθωμανών. Και ενώ ήταν ηττημένοι βρέθηκαν ξαφνικά… με κράτος! Την ανεξαρτησία της Αλβανίας ανακήρυξε στην Αυλώνα, ο… Ισμαήλ Κεμάλ (28/11/1912). Με τη Συνθήκη του Λονδίνου (17/30 Μαΐου 1913) αναγνωρίστηκε η ανεξαρτησία της Αλβανίας. Τα σύνορα του αλβανικού κράτους καθορίστηκαν με το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας (17/30 Δεκεμβρίου 1913), πάνω σ’ έναν… αυστριακό χάρτη.

Η Ελλάδα απειλήθηκε με απόσπαση των νησιών του Αιγαίου. Ο Βενιζέλος θυσίασε τη Β. Ήπειρο και το 1914 παρέδωσε με νόμο, τη Σάσωνα στην Αλβανία χαρακτηρίζοντας την άγονη. Πρόκειται για το νησί στο οποίο ο γαμπρός του Τραμπ Τζάρεντ Κούσνερ και η σύζυγός του Ιβάνκα Τραμπ θα κάνουν επενδύσεις 1 δις δολαρίων… Ο Ιωάννης Καποδίστριας είχε ζητήσει, το νέο ελληνικό κράτος να φτάνει στα ΒΔ ως την Αυλώνα. 80 χρόνια αργότερα, μετά από μεγάλες θυσίες των Ελλήνων, τα ΒΔ σύνορα της χώρας μας βρέθηκαν εκατοντάδες χιλιόμετρα νοτιότερα και κάποιοι που δεν έχουν πολεμήσει ποτέ για την ανεξαρτησία τους (πέρα από μερικούς πλιατσικολόγους το 1911-1912 και την οπερετική αντίσταση του Χότζα στον Β’ ΠΠ) κατέχουν αμιγώς ελληνικά εδάφη…

Επίλογος – Μια συγκινητική ιστορία

Για να μην ισοπεδώνουμε τα πάντα όμως υπήρχαν και κάποιοι Αλβανοί, που πίστευαν πραγματικά στην ελληνοαλβανική συνεργασία. Το 1878 έφτασαν στον Καρβασαρά (Αμφιλοχία) κάποιοι φυγάδες, από την Άρτα (το 1881 ενσωματώθηκε στο ελληνικό κράτος) κυνηγημένοι από τους Οθωμανούς. Ανάμεσα στους φυγάδες βρίσκονταν ο Εμίν Βέης Κόρτσα, Αλβανός αξιωματικός του οθωμανικού στρατού, η σύζυγός του και ο μόλις έξι ετών γιος τους Μπεσίμ, ο υπολοχαγός Αλέξανδρος Ρηγίδης, ανιψιός του Μητροπολίτη Άρτης Σεραφείμ, ο Αρτινός Δημήτριος Χουβαρδάς, ο Σωτήρης Κοσιβάκης από τον Μπότση (σημερινή Μεγαλόχαρη Άρτας), καθώς και τρεις ακόμη Αλβανοί στρατιώτες. Ο Εμίν Βέης Κόρτσα πίστευε ότι η Αλβανία θα μπορούσε να απελευθερωθεί μόνο με τη βοήθεια της Ελλάδας. Είχε έρθει σε συνεννόηση με τον μεγάλο ποιητή Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και τον οπλαρχηγό Φώτιο Κοντονίκα, από τον Βάλτο της Αιτωλοακαρνανίας. Οι Οθωμανοί της Άρτας το αντιλήφθηκαν και για να μην πέσουν στα χέρια τους ο Εμίν Βέης και οι άλλοι εγκατέλειψαν την πόλη και πήγαν στον Καρβασαρά.

Φτάνοντας εκεί, ο Κόρτσα παρουσιάστηκε στο Αρχηγείο Στρατού Δυτικής Ελλάδος, όπου δήλωσε πίστη και υποταγή στον Βασιλέα των Ελλήνων και εντάχθηκε επίσημα ως αξιωματικός στον Ελληνικό στρατό. Λίγους μήνες αργότερα, την Πρωτομαγιά του 1878, η σύζυγος του Κόρτσα, Φιρδεύς, και ο γιος τους βαφτίστηκαν στο νησάκι Μαδουρή του Ιονίου, με ανάδοχο τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Έλαβαν τα χριστιανικά ονόματα Μαρία και Γεώργιος, σε μια πράξη υψηλού συμβολισμού για την εποχή και τις πολιτικές συνθήκες.

Παρά τις προσπάθειες του Κόρτσα να πείσει την Ελληνική κυβέρνηση να στηρίξει το όραμά του, οι ιδέες του δεν βρήκαν ανταπόκριση. Χτυπημένος από προσωπικές τραγωδίες, καθώς είχε χάσει τρία από τα τέσσερα παιδιά του, έθεσε τέλος στη ζωή του στο Φάληρο τον Ιούνιο του 1887. Ο γιος του Γεώργιος, ωστόσο, ακολούθησε στρατιωτική σταδιοδρομία στον Ελληνικό στρατό, πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους και το 1940, ενώ δολοφονήθηκε στην Αράχωβα τον Ιανουάριο του 1945. Άφησε πίσω του μία κόρη, την Ελένη Κορτζά, γνωστή στη λογοτεχνία ως «Ραχήλ», από το έργο «Γράμματα στην Ραχήλ» του Κωστή Παλαμά. Το 1920, ο 61χρονος Παλαμάς ερωτεύτηκε την 20χρονη Ελένη. Και η νεαρή γοητεύτηκε από τον μεγάλο ποιητή μας. Σύντομα, θα ασχοληθούμε εκτενέστερα με το θέμα.

Οι αλβανικοί μύθοι έχουν λοιπόν ιστορία τουλάχιστον 150 ετών. Όταν κάποιοι διδάσκονται όσα αναφέραμε,οραματίζονται «Μεγάλη Αλβανία», Αλβανό Μέγα Αλέξανδρο και Ήπειρο χωρίς Έλληνες, που κατοικήθηκε αρχικά από Αιγύπτιους! Και ο Έντι Ράμα σίγουρα πιστεύει όσα λέει. Δυστυχώς και τα ελληνικά σόσιαλ μίντια κατακλύζονται πλέον από Αλβανούς, που συνεπικουρούμενοι από κάποιους Έλληνες εκφράζονται με απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς για τη χώρα που τους υποδέχτηκε και τους στήριξε όσο καμία άλλη. Η αχαριστία τους είναι απίστευτη. Μόνο που μερικές φορές, η αχαριστία πληρώνεται… πολύ ακριβά.

Εκτός από τις πηγές που αναφέραμε στο άρθρο χρησιμοποιήσαμε τα βιβλία: Δρ. ΙΩΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΦΛΩΡΑΤΟΣ, «Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΗΠΕΙΡΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΑΓΝΩΣΤΑ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ, 2018 και

Β. ΓΕΩΡΓΙΟΥ, «ΒΟΡΕΙΟΣ ΗΠΕΙΡΟΣ», η συνεχιζόμενη εθνική τραγωδία», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΗΓΑ.

Μέρος του άρθρου για τον Εμίν Βέη Κόρτσα και η εικόνα με χρήση ΑΙ, προέρχονται από το https://www.facebook.com/tntmikrospilias24.